Trong bối cảnh giá năng lượng thế giới biến động nhanh và khó dự báo, nếu chỉ áp dụng một mức thuế cố định trong một khoảng thời gian dài, chính sách khó có thể theo kịp diễn biến của thị trường. Việc trao quyền linh hoạt cho Chính phủ - cho phép điều chỉnh thời điểm, mức độ và thời hạn áp dụng- đã tạo ra một cơ chế vận hành phù hợp hơn với thực tiễn.
Nhìn ở góc độ đó, đây không chỉ là một giải pháp nhằm ổn định giá xăng dầu hay hỗ trợ nền kinh tế, mà còn là một bước chuyển quan trọng trong tư duy hoạch định chính sách: từ chính sách cố định sang chính sách thích ứng.
Một quyết sách - một thông điệp lớn về cách làm chính sách
Điều đáng chú ý trong quyết định này không nằm ở việc giảm thuế- vốn đã từng được áp dụng trong những giai đoạn khó khăn trước đây- mà ở cách thức thiết kế chính sách.
Lần này, Quốc hội không "đóng khung" chính sách bằng các quy định chi tiết, mà lựa chọn cách tiếp cận khác: xác lập nguyên tắc và trao quyền điều hành linh hoạt cho Chính phủ. Sự phân vai này phản ánh một nhận thức ngày càng rõ hơn về đặc trưng của môi trường phát triển hiện nay: phải linh hoạt, phản ứng kịp thời với biến động nhanh, phức tạp và khó dự báo.
Trong một thế giới như vậy, chính sách không thể được thiết kế như một cấu trúc cố định, bởi ngay khi được ban hành, những giả định ban đầu có thể đã thay đổi. Do đó, điều rất quan trọng là cách thức chính sách được vận hành.
Ở đây, việc ủy quyền không đơn thuần là phân cấp, mà là trao cho cơ quan điều hành khả năng phản ứng theo thời gian thực. Điều đó giúp rút ngắn độ trễ giữa biến động của thị trường và điều chỉnh của chính sách- một yếu tố ngày càng có ý nghĩa quyết định.
Vấn đề không nằm ở xăng dầu, mà ở cách chính sách theo kịp thực tiễn
Nếu nhìn rộng hơn, xăng dầu chỉ là một ví dụ. Thách thức mà chính sách xăng dầu đang đối diện cũng chính là thách thức chung của nhiều lĩnh vực khác.
Trong nền kinh tế số, các mô hình kinh doanh mới xuất hiện nhanh hơn khả năng hoàn thiện khung pháp lý. Trong lĩnh vực công nghệ, trí tuệ nhân tạo đang phát triển với tốc độ vượt xa chu kỳ xây dựng chính sách truyền thống. Trong thương mại và logistics, những biến động của thị trường quốc tế có thể thay đổi trong thời gian rất ngắn.
Điểm chung của những lĩnh vực này là thực tiễn đang đi nhanh hơn chính sách.
Trong khi đó, quy trình xây dựng và điều chỉnh chính sách thường đòi hỏi thời gian dài; chính sách được thiết kế theo hướng "đóng", khó thay đổi; và trong nhiều trường hợp, khoảng cách giữa hoạch định và thực thi vẫn còn khá lớn. Điều này dẫn đến một nghịch lý là chính sách được xây dựng để dẫn dắt thực tiễn, nhưng trong không ít trường hợp lại phải chạy theo thực tiễn.
Và khi khoảng cách đó kéo dài, chi phí không chỉ là hiệu quả chính sách bị suy giảm, mà còn là cơ hội phát triển bị bỏ lỡ.
Từ chính sách thích ứng đến Chính phủ thích ứng
Những thách thức nêu trên cho thấy, vấn đề không còn là hoàn thiện thêm một vài công cụ, mà là cần một cách tiếp cận mới đối với hoạch định chính sách.
Cốt lõi của cách tiếp cận này là chuyển từ tư duy "chính sách tĩnh" sang tư duy "chính sách động", và xa hơn, là xây dựng một Chính phủ có khả năng thích ứng cao. Như phát biểu nhậm chức của Thủ tướng Lê Minh Hưng: Điều hành bằng tư duy quản trị hiện đại, chủ động, linh hoạt trong mọi tình huống.
Trước hết, chính sách cần được thiết kế theo hướng mở và linh hoạt. Thay vì cố gắng hoàn thiện mọi chi tiết ngay từ đầu, chính sách nên xác lập các nguyên tắc, mục tiêu và giới hạn, đồng thời tạo dư địa để điều chỉnh trong quá trình thực hiện. Những cơ chế như quy định khung, ủy quyền có kiểm soát, hay điều khoản áp dụng trong tình huống đặc biệt cần được sử dụng nhiều hơn.
Thứ hai, cần thiết lập cơ chế phản hồi chính sách theo thời gian thực. Trong môi trường biến động nhanh, chính sách không thể chỉ dựa vào các báo cáo định kỳ, mà phải liên tục cập nhật thông tin từ thị trường, từ doanh nghiệp và người dân. Khi thông tin được thu thập và xử lý kịp thời, việc điều chỉnh chính sách sẽ trở nên nhanh hơn và chính xác hơn.
Thứ ba, cần thể chế hóa cơ chế thử nghiệm chính sách trong những lĩnh vực mới. Thay vì chờ đợi một khuôn khổ pháp lý hoàn chỉnh, việc cho phép thử nghiệm trong phạm vi kiểm soát sẽ giúp vừa giảm rủi ro, vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Đây là cách nhiều quốc gia đã áp dụng thành công trong các lĩnh vực như công nghệ tài chính hay năng lượng.
Thứ tư, phải đẩy mạnh xây dựng Nhà nước dữ liệu. Khi dữ liệu được kết nối, chia sẻ và phân tích theo thời gian thực, Chính phủ có thể nhận diện sớm các vấn đề, dự báo xu hướng và điều chỉnh chính sách kịp thời. Chuyển đổi số, vì vậy, không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà là nền tảng của năng lực hoạch định chính sách hiện đại.
Thứ năm, cần đặt chuỗi thực thi vào vị trí trung tâm. Chính sách chỉ thực sự có giá trị khi được triển khai hiệu quả. Do đó, việc làm rõ trách nhiệm, tăng cường phân cấp gắn với kiểm soát quyền lực, và áp dụng các công cụ đo lường kết quả là những yếu tố then chốt.
Những định hướng này không chỉ phù hợp với yêu cầu thực tiễn, mà còn thống nhất với tinh thần chỉ đạo của Đảng và Chính phủ về nâng cao năng lực tổ chức thực thi, xây dựng bộ máy hiệu lực, hiệu quả, phục vụ người dân và doanh nghiệp tốt hơn.
Một yêu cầu mới đối với năng lực điều hành
Trong bối cảnh mới, năng lực điều hành không còn được đo bằng số lượng chính sách được ban hành, mà bằng khả năng làm cho chính sách phát huy hiệu quả trong thực tiễn.
Yêu cầu "nhanh, kịp thời nhưng kỹ lưỡng, hiệu quả" mà Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã nhấn mạnh không chỉ áp dụng cho từng quyết định cụ thể, mà cần được nâng lên thành một nguyên tắc vận hành của toàn bộ hệ thống.
Điều đó đòi hỏi Chính phủ không chỉ "đúng về chủ trương", mà còn phải nhanh trong phản ứng, linh hoạt trong điều chỉnh và quyết liệt trong thực thi.
Từ một quyết sách đến một triết lý quản trị
Quyết định về chính sách thuế xăng dầu cho thấy một hướng đi đáng chú ý: thay vì cố gắng kiểm soát mọi biến động bằng những quy định cứng, hệ thống chính sách đang từng bước được thiết kế để thích ứng với biến động. Đây không chỉ là một giải pháp tình thế, mà có thể trở thành một nguyên tắc quan trọng trong quản trị quốc gia hiện đại.
Trong một thế giới không thể dự báo đầy đủ, lợi thế thuộc về những quốc gia có khả năng làm cho chính sách thích ứng nhanh hơn với thực tiễn. Và trong nghĩa đó, đổi mới hoạch định chính sách không chỉ là một yêu cầu kỹ thuật, mà là một bước chuyển trong tư duy quản trị- một yếu tố có thể tạo nên lợi thế cạnh tranh chiến lược của quốc gia trong kỷ nguyên mới. Nhưng mọi chính sách đều phải hướng đến mục tiêu phục vụ người dân và doanh nghiệp tốt hơn.
