Vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không thiếu nông sản, đặc sản có giá trị, nhưng sản phẩm có bản sắc chưa đồng nghĩa với có thị trường ổn định. Trao đổi với báo chí, ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho rằng cần chuyển từ hỗ trợ tiêu thụ theo từng đợt sang phát triển năng lực tham gia thị trường một cách thường xuyên.
Ba khoảng cách cần thu hẹp
- Thưa ông, đâu là những khó khăn lớn nhất khiến nhiều nông sản, đặc sản của đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi chưa thể mở rộng đầu ra một cách ổn định?
Ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn: Vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không thiếu sản phẩm có giá trị. Điều còn thiếu ở nhiều nơi là chuyển hóa những sản vật quý ấy thành hàng hóa có thể bán đều đặn trên những thị trường đòi hỏi ngày càng cao.
Một gói trà shan tuyết, một túi miến dong hay một sản phẩm dược liệu không chỉ cần ngon, tốt và có câu chuyện văn hóa. Người mua cần biết ai sản xuất, chất lượng có ổn định không, giá bao nhiêu, đặt mua ở đâu và khi nào nhận được hàng.
Từ thực tiễn đó, chúng tôi thấy có ba khoảng cách cần thu hẹp.
Thứ nhất là khoảng cách từ sản vật đến sản phẩm thương mại. Nhiều cơ sở còn hạn chế về tiêu chuẩn, nhãn hàng hóa, bao bì, truy xuất nguồn gốc, hồ sơ an toàn thực phẩm và khả năng đồng nhất giữa các lô hàng. Một loại mật ong bản địa được khách ưa thích nhưng mỗi đợt đóng chai lại khác nhau về quy cách, thông tin chưa đầy đủ thì rất khó vào chuỗi bán lẻ.
Thứ hai là khoảng cách từ hộ sản xuất đến nhà cung ứng. Siêu thị, doanh nghiệp thu mua hay sàn thương mại điện tử không chỉ hỏi sản phẩm có gì đặc biệt. Họ sẽ hỏi mỗi tháng cung cấp được bao nhiêu, chất lượng có đồng đều không, ai chịu trách nhiệm khi phát sinh khiếu nại. Vì thế, tổ chức lại sản xuất thông qua hợp tác xã, doanh nghiệp đầu mối, liên kết vùng nguyên liệu với chế biến và phân phối là khâu không thể bỏ qua.
Thứ ba là khoảng cách từ nơi làm ra hàng hóa đến nơi có nhu cầu. Chi phí gom hàng, bảo quản, vận tải rất cao; càng đi xa, bài toán logistics càng quyết định sức cạnh tranh. Có mặt hàng bán được qua livestream nhưng chưa chắc có lợi nhuận nếu chi phí đóng gói, vận chuyển, hoàn hàng không được tính từ đầu.
- Vậy đâu là ưu tiên cần tháo gỡ trước, thưa ông?
Ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn: Phải đi từ yêu cầu của thị trường để tổ chức lại nguồn hàng, thay vì sản xuất xong rồi mới đi tìm người mua.
Trước hết, mỗi địa phương cần lựa chọn một số sản phẩm có lợi thế, hoàn thiện hồ sơ chất lượng và quy cách hàng hóa, xác định doanh nghiệp hoặc hợp tác xã làm đầu mối cung ứng. Sau đó mới kết nối với hệ thống phân phối phù hợp và ký kết thỏa thuận thu mua.
Tinh thần đó đã được chúng tôi nêu rõ khi tham mưu Chính phủ ban hành Nghị quyết số 88/NQ-CP về phát triển thị trường trong nước, cũng như trong chương trình Sức sống hàng Việt và chương trình Hàng Việt vì người Việt.
Mở gian hàng không khó bằng duy trì bán hàng
- Thời gian tới, Bộ Công Thương ưu tiên những giải pháp nào để sản phẩm vùng đồng bào dân tộc thiểu số có mối liên kết tiêu thụ ổn định, thay vì chỉ dừng ở việc đưa hàng ra thị trường?
Ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn: Chúng ta phải chuyển từ hỗ trợ tiêu thụ theo từng đợt, từng sự kiện sang phát triển năng lực tham gia thị trường một cách thường xuyên. Đây là sự kết hợp giữa chính sách phát triển thị trường, hạ tầng phân phối, logistics, chuyển đổi số và nâng cao năng lực cho chính người sản xuất.
Ngày 29/10 vừa qua, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2069/QĐ-TTg phê duyệt chương trình Hàng Việt vì người Việt giai đoạn 2026-2030. Chương trình định hướng xây dựng bộ nhận diện hàng Việt, hệ thống truy xuất nguồn gốc, nền tảng số hàng Việt Nam và kết nối cung cầu thường xuyên. Mục tiêu đến năm 2030 là 100% tỉnh, thành phố triển khai kết nối cung cầu hàng Việt theo ngành hàng ưu tiên hằng năm, và trên 70% doanh nghiệp nhỏ và vừa sản xuất hàng tiêu dùng có ứng dụng thương mại điện tử.
Trên nền tảng đó, chúng tôi khuyến nghị ba hướng.
Đầu tiên là xây dựng danh mục sản phẩm sẵn sàng vào thị trường theo từng địa bàn và phân nhóm theo kênh phù hợp. Mặt hàng sản lượng ổn định hướng tới hệ thống bán lẻ. Mặt hàng có bản sắc, sản lượng nhỏ phục vụ thương mại điện tử, quà tặng, du lịch. Mặt hàng thời vụ cần kết nối trước với doanh nghiệp thu mua và dịch vụ logistics. Mỗi sản phẩm phải có đầu mối chịu trách nhiệm về chất lượng, nguồn cung và thông tin thị trường.
Hai là kết nối sản xuất với phân phối bằng hợp đồng thương mại và hạ tầng cụ thể, trong đó có các đầu mối gom hàng, kho bãi, kết nối vận tải. Muốn sản phẩm vùng cao đến thị trường lớn với giá cạnh tranh thì phải giảm chi phí ở từng chặng hàng hóa.
Cuối cùng là đưa thương mại điện tử xuống tận cơ sở nhưng phải kèm năng lực tự vận hành. Tại Hội nghị xã thương mại điện tử toàn quốc năm 2026 mới đây có một con số rất đáng chú ý: trong 2.497 xã, phường có dữ liệu khảo sát, chỉ 18 xã công bố được con số cụ thể về đơn hàng, doanh thu hoặc số hộ bán. Điều đó nhắc nhở rằng mở gian hàng không khó bằng duy trì được việc bán hàng và đo được hiệu quả.
Cùng với việc đào tạo thực hành cho các hợp tác xã, hộ kinh doanh, Luật Thương mại điện tử cũng đặt ra những yêu cầu về minh bạch thông tin, trách nhiệm của người bán và nền tảng. Muốn đi xa trên kênh số, hàng hóa vùng cao phải tạo được lòng tin bằng chất lượng thật, xuất xứ rõ ràng và thực hiện đúng cam kết về giao dịch.
Cuối cùng, vừa rồi Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 46/2026/QH16 về chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa, xã hội, nông thôn, dân tộc miền núi giai đoạn 2026-2035. Theo đó, bốn chương trình mục tiêu quốc gia được tích hợp với nhau, đặt ra yêu cầu gắn phát triển kinh tế nông thôn với giảm nghèo bền vững và giữ gìn bản sắc. Đó cũng là đích đến của chính sách phát triển thị trường: giá trị văn hóa bản địa phải được chuyển hóa thành giá trị kinh tế, để người dân vừa giữ được nghề, vừa sống tốt bằng chính sản phẩm trên mảnh đất của mình.
Phép thử sau những đơn hàng đầu tiên
- Khi một đặc sản vùng dân tộc thiểu số đang được quảng bá rộng rãi và bắt đầu có đơn hàng, nhưng chủ thể sản xuất vẫn gặp khó về sản lượng, chất lượng và thời gian giao hàng. Theo ông, ai sẽ là đầu mối xử lý để không bỏ lỡ cơ hội thị trường?
Ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn: Đây chính là phép thử quan trọng nhất đối với một chương trình kết nối thị trường.
Phải có một đầu mối chịu trách nhiệm đối với đơn hàng, và đầu mối này thường phải là doanh nghiệp hoặc hợp tác xã. Cơ quan quản lý nhà nước có thể tổ chức kết nối nhưng không thể thay doanh nghiệp cam kết về sản lượng, chất lượng và tiến độ giao hàng.
Vì thế, khi phát sinh nhu cầu, cần nhanh chóng xác định ba việc: ai gom hàng và kiểm soát chất lượng; ai thống nhất lịch giao, giá, điều kiện thanh toán với bên mua; ai xử lý khiếu nại khi hàng thiếu, chậm hoặc có phản hồi của khách hàng.
Với sản phẩm vùng cao quy mô nhỏ, liên kết nhiều hộ thông qua hợp tác xã là giải pháp phù hợp. Sở Công Thương và chính quyền địa phương hỗ trợ kết nối chủ thể sản xuất với hệ thống phân phối, đơn vị vận chuyển và dịch vụ tư vấn tiêu chuẩn.
Ngược lại, chúng tôi luôn khuyến nghị các hệ thống phân phối, bán lẻ chia sẻ thông tin dự báo nhu cầu, đặt hàng theo đợt và có lộ trình để nhà cung ứng nâng chuẩn. Nếu chưa đáp ứng được đơn hàng lớn thì giao theo từng lô nhỏ và bảo đảm chất lượng trước khi mở rộng.
Khi xác định được chủ thể chịu trách nhiệm ở từng khâu, sản phẩm địa phương mới có thể đi từ sự yêu thích, quan tâm ban đầu trở thành một quan hệ thương mại bền vững.
- Xin trân trọng cảm ơn ông!