Xã Púng Luông hiện có trên 17.000 ha rừng giao cho người dân tại 25 thôn, bản quản lý; trong đó, hơn 11.000 ha được chi trả dịch vụ môi trường rừng với kinh phí khoảng 10 tỷ đồng mỗi năm.
Nguồn kinh phí này góp phần tạo động lực để người dân gắn bó với công tác quản lý, bảo vệ rừng. Theo ông Nguyễn Hồng Sơn - Phó Giám đốc Ban Quản lý rừng phòng hộ Mù Cang Chải, tại Púng Luông và Lao Chải, rừng gắn trực tiếp với sinh kế của đồng bào. Vì vậy, khi quyền lợi kinh tế đi liền với trách nhiệm bảo vệ, người dân sẽ chủ động hơn trong việc giữ gìn tài nguyên rừng.
Ông Phạm Tiến Lâm - Chủ tịch UBND xã Púng Luông cho biết: "Trên cơ sở hương ước từng thôn, bản, xã tổ chức họp và thống nhất thành quy ước chung toàn địa bàn, tạo thuận lợi cho quản lý, bảo vệ rừng cũng như xử lý vi phạm".
Cách làm này thể hiện rõ tại thôn Nà Háng Tâu, nơi cộng đồng nhận khoán hơn 374 ha rừng, chủ yếu là rừng thông dễ bắt lửa. Hằng năm, thôn ký hợp đồng nhận khoán trực tiếp với chủ rừng, đồng thời xây dựng phương án phân công cụ thể cho từng hộ gia đình tham gia trực gác, tuần tra luân phiên hằng ngày.
Ông Thào A Khày - Trưởng thôn chịu trách nhiệm tổ chức, điều phối lực lượng và ghi chép lịch trực vào sổ theo dõi, bảo đảm hoạt động tuần tra được duy trì thường xuyên, có phân công và giám sát rõ ràng.
Ông Thào A Khày khẳng định: "Hộ đi trực phải kịp thời phát hiện cháy rừng, lấn chiếm đất hay chặt phá cây để báo lực lượng chức năng. Nếu hộ nào bỏ trực, thôn trừ thẳng vào tiền dịch vụ môi trường rừng để bảo đảm công bằng".
Việc gắn trách nhiệm tuần tra với quyền lợi kinh tế đã giúp duy trì lịch trực thường xuyên, đồng thời nâng cao ý thức tự giác của từng hộ dân
Không chỉ phân công tuần tra, tại những khu vực có nương rẫy xen kẽ với rừng, công tác tuyên truyền và kiểm soát việc sử dụng lửa cũng được chú trọng nhằm hạn chế nguy cơ cháy rừng.
Ông Lại Văn Quang - Phó Giám đốc Ban Quản lý rừng phòng hộ Trạm Tấu cho biết: "Thôn Tả Xùa, xã Hạnh Phúc là điểm nóng về cháy rừng, đòi hỏi kỷ luật tuần tra nghiêm ngặt. Để quản lý hơn 600 ha rừng, thôn chọn cách tuyên truyền trực tiếp bằng ngôn ngữ của đồng bào để thay đổi tập quán đốt nương tùy tiện".
Ông Hầu A Giao - Trưởng thôn Tả Xùa, xã Hạnh Phúc chia sẻ: "Hằng ngày, chúng tôi dùng loa truyền thanh và loa cầm tay lưu động phát tin bằng cả tiếng phổ thông và tiếng Mông vào ba khung giờ sáng, trưa, chiều để bà con hiểu rõ tác hại của cháy rừng".
Hiện có 6.551 hộ dân nhận khoán tại 55 thôn, bản thuộc lâm phần Ban Quản lý rừng phòng hộ Trạm Tấu. Nhờ sự phối hợp giữa người dân và lực lượng chuyên trách, từ đầu mùa hanh khô 2025 - 2026 đến nay, toàn khu vực không xảy ra cháy rừng.
Bên cạnh mô hình bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng, việc giao khoán cho các nhóm hộ và cá nhân cũng được triển khai tại các doanh nghiệp lâm nghiệp, góp phần mở rộng lực lượng bảo vệ rừng tại chỗ.
Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp Bảo Yên hiện quản lý trên 9.157 ha rừng và đất lâm nghiệp, gồm hơn 4.017 ha rừng tự nhiên. Doanh nghiệp đã ký hợp đồng giao khoán bảo vệ rừng tự nhiên với 14 nhóm hộ, 30 cá nhân, hộ gia đình, 6 tổ quản lý bảo vệ rừng cấp thôn, xã và 1 cộng đồng thôn gần rừng.
Ông Đặng Quang Trung - Quyền Chủ tịch, Giám đốc Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp Bảo Yên nhận định, cơ chế giao khoán giúp đưa phòng cháy, chữa cháy rừng về sát cơ sở; người nhận khoán trực tiếp tuần tra, phát hiện sớm và xử lý ngay từ đầu khi có nguy cơ cháy. Bên cạnh tổ chuyên trách 10 cán bộ phối hợp cùng kiểm lâm, công an tuần tra định kỳ, công ty còn ứng dụng công nghệ GPS và phần mềm Vtools Survey để theo dõi diễn biến rừng, kịp thời cảnh báo điểm nóng.
Tại Văn Bàn, việc bảo vệ rừng còn gắn với kiểm soát hoạt động khai thác lâm sản và sinh hoạt của người dân trong rừng. Với hơn 66.900 ha rừng, trong đó rừng tự nhiên chiếm hơn 55.000 ha, độ che phủ đạt khoảng 68%, địa phương phải đối mặt với nguy cơ tác động đến tài nguyên rừng từ các hoạt động như khai thác măng vầu, lấy củi và tìm ong.
Để chủ động phòng ngừa, vào mùa hanh khô, các chốt bảo vệ rừng duy trì lực lượng trực thường xuyên, kết hợp tuần tra với tuyên truyền, nhắc nhở người dân chấp hành quy định về sử dụng lửa trong rừng và ven rừng.
Ông Lự Văn Viết - Phó Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm khu vực Văn Bàn cho biết: "Khu vực Văn Bàn hiện có 18 chốt bảo vệ rừng của chủ rừng, duy trì lực lượng thường trực 24/24 giờ. Khi dự báo cháy rừng ở cấp 4, cấp 5, các chốt bố trí 100% quân số, sẵn sàng ứng cứu khi có tình huống xảy ra".
Còn tại Vườn Quốc gia Bát Xát, nhiệm vụ giữ hơn 17.436 ha rừng (trong đó có 17.421,52 ha rừng đặc dụng, tự nhiên thuộc địa giới các xã Y Tý, Dền Sáng, Mường Hum) gắn liền với bảo tồn đa dạng sinh học.
Trong đó, thôn Ngải Trồ, xã Y Tý có hơn 150 hộ dân sinh sống ngay vùng lõi, với đất sản xuất giáp ranh trực tiếp với rừng tự nhiên. Nhờ phát huy vai trò của Tổ bảo vệ rừng thôn gồm 15 thành viên, khu vực này không xảy ra tình trạng phát, phá, lấn chiếm hay khai thác rừng trái phép.
Ông Hầu A Cử - Tổ trưởng Tổ bảo vệ rừng thôn Ngải Trồ chia sẻ: "Tổ duy trì tuần tra 4 buổi mỗi tháng và tăng dày hơn vào mùa khô hanh, dịp Tết. Các nhóm thường xuyên kiểm tra diễn biến rừng, nhắc nhở bà con không chặt cây, không trồng thảo quả gây ảnh hưởng đến rừng; khi phát hiện dấu hiệu bất thường sẽ báo ngay cho lực lượng chức năng xử lý".
Từ những mô hình cụ thể tại cơ sở, có thể thấy lực lượng cộng đồng đang giữ vai trò ngày càng quan trọng trong hệ thống quản lý, bảo vệ rừng của tỉnh Lào Cai.
Hiện, toàn tỉnh Lào Cai duy trì 2.431 tổ bảo vệ rừng thôn, bản với 24.618 thành viên, 99 đội phòng cháy, chữa cháy rừng với 5.117 thành viên và 99 Ban Chỉ đạo Chương trình phát triển lâm nghiệp bền vững cấp xã gồm 4.370 thành viên.
Ông Vũ Minh Phúc - Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Lào Cai khẳng định: "Tổ bảo vệ rừng giữ vai trò trực tiếp trong nắm bắt địa bàn, phát hiện sớm hành vi xâm hại tài nguyên rừng. Chúng tôi phối hợp chặt chẽ với tổ cơ sở, chính quyền địa phương và kiểm lâm địa bàn trong tuần tra, trao đổi thông tin để chủ động ngăn chặn, xử lý vi phạm ngay từ đầu".
Để nâng cao hiệu quả hoạt động của mạng lưới này, thời gian tới, ngành Kiểm lâm tỉnh tiếp tục kiện toàn các tổ bảo vệ rừng thôn, bản; tăng cường tập huấn kỹ năng xử lý tình huống và bổ sung trang thiết bị cho lực lượng tại chỗ. Đồng thời, trách nhiệm bảo vệ rừng sẽ tiếp tục gắn với quyền lợi kinh tế thông qua chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và khoán bảo vệ rừng; kịp thời biểu dương, nhân rộng những tập thể, cá nhân thực hiện tốt.
Khi người dân vùng cao thực sự trở thành chủ thể bảo vệ từng cánh rừng giáp nương rẫy, mạng lưới giữ rừng tại cơ sở sẽ vận hành bền bỉ, giữ vững độ che phủ rừng và bảo tồn hệ sinh thái lâu dài cho Lào Cai.