Đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu hoàn thành trên 5.000 km cao tốc. Theo đó trong giai đoạn 2026-2030, nhu cầu vốn xây dựng mới, mở rộng, hoàn thiện hệ thống ước khoảng 1,269 triệu tỷ đồng. Trong đó, ngân sách nhà nước và cam kết nhà đầu tư đã cân đối 423.000 tỷ đồng, còn 846.000 tỷ đồng cần huy động. Bộ Xây dựng đã xác định 29 dự án cao tốc ưu tiên kêu gọi hợp tác công - tư (PPP) với tổng mức đầu tư sơ bộ 922.812 tỷ đồng.
PPP là kênh huy động nguồn lực xã hội, song khả năng triển khai phụ thuộc tính khả thi tài chính, kỳ hạn vay, chi phí vốn và cơ chế phân bổ rủi ro…
Ngân hàng chủ động giảm lãi suất
Trong dòng chảy đó, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đang triển khai giải pháp giảm mặt bằng lãi suất. Gần đây nhất, NHNN ra 2 công văn số 9608/ NHNN-CSTT và 9736/NHNN-CSTT yêu cầu các ngân hàng thương mại giảm lãi suất tiền gửi, cho vay và theo dõi lãi suất bình quân các khoản vay mới.
Nhưng đáng chú ý, tại cuộc họp với các tổ chức tín dụng ngày 19/10/2026, Thống đốc NHNN Phạm Đức Ấn nhấn mạnh: “Giảm lãi suất không thực hiện cào bằng mà cần lựa chọn đúng đối tượng”…
Như vậy, lãi suất thấp hơn giúp giảm chi phí vốn cho doanh nghiệp, nhà đầu tư, song không có nghĩa dự án hạ tầng giao thông nào cũng có thể tiếp cận tín dụng như mong muốn. Các ngân hàng thương mại khi tiến hành cho vay sẽ phải thẩm định năng lực tài chính nhà đầu tư, phương án hoàn vốn, doanh thu, tài sản bảo đảm và rủi ro.
Trong khi đó, đặc thù các dự án hạ tầng giao thông là vốn đầu tư lớn, thi công kéo dài và chưa có dòng tiền ổn định.
“Nguồn vốn vay thực hiện dự án chủ yếu từ các ngân hàng thương mại với thời hạn vay ngắn, lãi suất thị trường, chưa tương thích với thời gian hoàn vốn kéo dài 15-20 năm của các dự án giao thông” - bà Nguyễn Thị Thu Hà, Phó Chánh Văn phòng PPP, Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Tài chính) nêu nghịch lý.
Đa dạng hóa nguồn vốn phù hợp với vòng đời dự án
Từ thực tế trên, mở rộng các kênh huy động là hướng đi cần thiết để giảm sự phụ thuộc quá lớn vào tín dụng ngân hàng.
“Tín dụng ngân hàng là huyết mạch nhưng không thể là nguồn vốn duy nhất”, ông Nguyễn Xuân Bắc, Phó Vụ trưởng Vụ Tín dụng các ngành kinh tế, NHNN, nhấn mạnh.
Theo ông Bắc, cần kết hợp ngân sách nhà nước, tín dụng ngân hàng, ODA, tổ chức quốc tế và nhà đầu tư nước ngoài; thúc đẩy cho vay hợp vốn, chia sẻ rủi ro.
Riêng về hợp vốn, nguyên lý là dự án hạ tầng lớn có thể vượt khả năng tài trợ hoặc giới hạn cấp tín dụng của một ngân hàng.
“Việc một ngân hàng đơn lẻ tài trợ phần lớn vốn cho một dự án quy mô lớn sẽ tạo áp lực đáng kể về giới hạn cấp tín dụng, thanh khoản và mức độ tập trung rủi ro”, ông Trần Văn Tần, Thành viên HĐQT VietinBank phân tích.
Giải pháp cho vay hợp vốn trong tình hình đó giúp mở rộng quy mô khoản vay, phân tán rủi ro. Các ngân hàng cần phối hợp thẩm định, giải ngân, quản lý dòng tiền và minh bạch quy trình chia sẻ rủi ro doanh thu.
Một lựa chọn có thể cân nhắc là chương trình tín dụng 500.000 tỷ đồng cho hạ tầng điện, giao thông và công nghệ chiến lược với 21 ngân hàng thương mại đăng ký tham gia đến hết năm 2030. Việc vay vốn phụ thuộc danh mục, điều kiện và thẩm định về tài chính, tiến độ, khả năng trả nợ.
TS. Cấn Văn Lực - Chuyên gia Kinh tế trưởng Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) cho rằng: “Lâu nay, cần vốn cứ nghĩ ngay đến ngân hàng”.
Từ đó, ông Lực khuyến nghị doanh nghiệp mở rộng phương án huy động, từ phát hành trái phiếu, vay vốn quốc tế đến các kênh tài trợ khác.
Trong khi đó, theo ông Nguyễn Việt Long, Phó Tổng Giám đốc EY, quy mô thị trường trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam khoảng 10-11% GDP, thấp hơn đáng kể so với một số nền kinh tế trong khu vực.
Tất nhiên, trái phiếu không thay thế hoàn toàn tín dụng ngân hàng bởi mỗi kênh phù hợp một giai đoạn. Cách tiếp cận này đòi hỏi cơ cấu vốn cần bám vòng đời dự án: vốn chủ sở hữu và tín dụng ngân hàng giữ vai trò chủ đạo trong giai đoạn chuẩn bị, thi công; khi công trình vận hành ổn định, nhà đầu tư có thể phát hành trái phiếu dự án, chuyển nhượng một phần vốn hoặc huy động quỹ đầu tư dài hạn. Điều kiện là minh bạch dự án, công bố thông tin tin cậy, dự báo doanh thu và làm rõ cơ chế điều chỉnh giá dịch vụ, xử lý rủi ro.
Khơi thông dòng tiền, nâng cao khả năng hấp thụ vốn
Nguồn vốn đa dạng cũng phải đi cùng khả năng hấp thụ. Thủ tục kéo dài, mặt bằng bàn giao không đồng bộ, thanh toán chưa rõ hoặc doanh thu thấp hơn dự kiến làm tăng chi phí vốn, kéo dài thu hồi và ảnh hưởng quyết định tín dụng đối với dự án.
Với dự án PPP, cơ chế chia sẻ rủi ro doanh thu cần cụ thể trong phương án tài chính và hợp đồng. Các bên cần thống nhất cách xác định doanh thu, trách nhiệm cung cấp dữ liệu, kiểm toán, quyết toán và thời hạn xử lý chênh lệch. Cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải thực hiện đầy đủ, đúng hạn cam kết, nhất là nghĩa vụ chia sẻ rủi ro, để nhà đầu tư và ngân hàng đánh giá khả năng hoàn vốn.
Nhà đầu tư cần cân đối vốn chủ sở hữu, vốn vay, lãi vay và nghĩa vụ bảo lãnh; nhà thầu chủ động vốn lưu động chi trả nhân công, máy móc, vật liệu. Dòng tiền phụ thuộc khối lượng hoàn thành, nghiệm thu, giải ngân; chậm thanh toán làm tăng vay ngắn hạn, chi phí và thu hẹp vốn thi công. Tiến độ cần gắn với nghiệm thu, thanh toán; cơ quan quản lý, chủ đầu tư xử lý hồ sơ, xác nhận khối lượng đúng quy định. Thanh toán đúng hạn giúp nhà thầu duy trì thi công, giảm phụ thuộc vốn vay ngắn hạn chi phí cao.
Tại hội nghị xúc tiến đầu tư ngày 29/9/2026, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Đèo Cả Hồ Minh Hoàng đề xuất cơ chế PPP++ để mở rộng sự tham gia của cơ quan nhà nước, nhà đầu tư, nhà thầu, đơn vị cung ứng vật liệu và thiết bị trong chuỗi giá trị.
“Không thể áp dụng một công thức tài chính chung cho mọi công trình”, ông Hồ Minh Hoàng nhấn mạnh.
Theo đó, phương án vốn, phân bổ trách nhiệm và chia sẻ rủi ro cần căn cứ địa hình, lưu lượng phương tiện, khả năng hoàn vốn và đặc điểm từng tuyến.
Với dự án có khả năng hoàn vốn tốt, Nhà nước bảo đảm quy hoạch, thủ tục, điều kiện triển khai để thu hút vốn tư nhân. Với tuyến kết nối vùng khó khăn, lưu lượng thấp nhưng có ý nghĩa chiến lược, cần tính toán phần vốn nhà nước phù hợp. Đưa nhà thầu EPC và nhà cung cấp vật liệu, thiết bị vào chuỗi giá trị phải dựa trên hợp đồng minh bạch, năng lực được kiểm chứng, cơ chế chia sẻ rủi ro và trách nhiệm về chất lượng, tiến độ, hiệu quả sử dụng vốn.
Mục tiêu huy động 846.000 tỷ đồng vốn ngoài ngân sách cho cao tốc giai đoạn 2026-2030 đòi hỏi phối hợp chính sách tiền tệ, thị trường vốn, PPP và tổ chức thực hiện. Giảm lãi suất cần đi cùng vốn dài hạn, cho vay hợp vốn, trái phiếu dự án. Bộ, ngành, địa phương đẩy nhanh thủ tục, thực hiện nghĩa vụ hợp đồng; doanh nghiệp nâng cao năng lực tài chính, minh bạch thông tin, quản trị dòng tiền. Vốn phù hợp vòng đời dự án và dòng tiền được bảo đảm sẽ chuyển hóa nguồn lực xã hội thành công trình, giảm áp lực lên tín dụng sản xuất, kinh doanh.
