Hồ Thác Bà là hồ chứa lớn phục vụ phát điện và cấp nước cho vùng hạ du. Mực nước hồ dao động từ cos 47 đến cos 59, chênh lệch tới 12 m, tạo nên diện tích bán ngập lên tới hàng nghìn héc-ta. Mỗi mùa nước rút, quanh chân các đảo đất xuất hiện những khoảng trống nham nhở, gây mất mỹ quan. Ngoài diện tích có thể tận dụng để sản xuất, phần lớn khu vực còn lại luôn đối mặt với nguy cơ rửa trôi, xói mòn vào mùa nước lên, đặc biệt tại các đảo nằm trên luồng lạch của các tàu vận tải.
Trước thực trạng đó, việc “vá” những chân đảo bị rửa trôi và chống xói lở luôn là bài toán đặt ra đối với tỉnh Yên Bái và huyện Yên Bình trước đây.
Năm 2003, với sự hỗ trợ của Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, Công ty TNHH một thành viên Lâm nghiệp Thác Bà triển khai trồng thử nghiệm 15 ha cây tràm trên vùng bán ngập hồ Thác Bà.
Đến năm 2005, Ban Quản lý Điều tra xây dựng khu công nghiệp tỉnh Yên Bái tiếp tục trồng 30 ha cây tràm lá dài tại khu vực trung tâm du lịch hồ Thác Bà, thuộc xã Tân Hương, huyện Yên Bình (cũ).
Từ kết quả ban đầu, năm 2023, huyện Yên Bình triển khai dự án trồng, chăm sóc và bảo vệ cây tràm lá dài vùng bán ngập hồ Thác Bà, trồng mới 50 ha tại các địa phương trước đây gồm Phúc An, Vĩnh Kiên, Hán Đà, Thịnh Hưng, Tân Hương, thị trấn Yên Bình và thị trấn Thác Bà. Trong đó, ba địa bàn là thị trấn Yên Bình, xã Thịnh Hưng và xã Tân Hương sau sáp nhập thuộc xã Yên Bình hiện nay có gần 25 ha đất bán ngập trồng cây tràm.
Đến nay, trên các diện tích bán ngập và chân đảo hồ đã có hơn 100 ha cây tràm. Khảo sát của cơ quan chuyên môn cách đây ba năm cho thấy cây sinh trưởng, phát triển tốt, phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu vùng bán ngập hồ Thác Bà; góp phần cải thiện cảnh quan, tạo điều kiện cho hệ động, thực vật phát triển.
Hiện hầu hết diện tích tràm đang được bảo vệ, chưa có hộ dân nào khai thác để đánh giá trữ lượng hoặc hiệu quả kinh tế lâm nghiệp. Nhiều diện tích trồng lâu năm có cây cao trên 10 m. Khi nước rút, những dải tràm hiện lên bao quanh các khu rừng bồ đề, bạch đàn, keo của người dân, tạo không gian xanh mát. Những chùm rễ buông dọc thân cây cũng trở thành điểm nhấn thu hút sự tò mò của du khách khi đến với hồ Thác Bà.
Ông Dương Anh Tuấn - Phó Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm khu vực Lục Yên, cho biết: "Qua theo dõi, chúng tôi cho rằng cây sinh trưởng tốt và phát huy nhiều tác dụng. Thứ nhất là chống lại sự xâm thực của cây mai dương làm nghèo kiệt đất; tăng độ che phủ rừng, giảm xói mòn, rửa trôi, bồi lắng lòng hồ. Thứ hai, vào mùa nước ngập, đây là nơi trú ngụ, sinh sản của tôm, cá và các loài thủy sinh. Thứ ba là tạo cảnh quan, môi trường sinh thái phục vụ phát triển du lịch hồ Thác Bà".
Thực tế cho thấy, sau hơn hai thập kỷ, cây tràm không chỉ thích nghi với điều kiện tự nhiên đặc thù của vùng bán ngập hồ Thác Bà mà còn phát huy hiệu quả rõ nét trong bảo vệ môi trường sinh thái và tạo cảnh quan. Đây cũng là cơ sở để chính quyền địa phương, doanh nghiệp và người dân tiếp tục mở rộng diện tích trồng, hướng tới khai thác hiệu quả tiềm năng của vùng hồ.
Là một trong những người đầu tư sớm vào lĩnh vực du lịch trên hồ Thác Bà, ông Trần Văn Hùng - Giám đốc Công ty Cổ phần Thương mại và Du lịch hồ Thác Bà, chủ đầu tư Khu du lịch sinh thái Ruby thuộc xã Yên Bình hiện nay, sớm nhận thấy sự phù hợp của cây tràm đối với việc bảo vệ sinh thái hồ. Hiện đơn vị đã trồng hơn 10 ha cây tràm và đặt mục tiêu trồng thêm 5 ha trong năm 2027.
Ông Trần Văn Hùng - Giám đốc Công ty Cổ phần Thương mại và Du lịch hồ Thác Bà, cho biết đơn vị đặt mục tiêu trồng thêm 5 ha cây tràm trong năm 2027.
Ông Hùng cho biết: "Sau khi Lâm trường Thác Bà trồng thử nghiệm cây tràm được 2 - 3 năm, tôi thấy cây phát triển rất tốt và phù hợp với hồ Thác Bà. Tôi đã đặt mua cây giống và trồng hằng năm vào các đảo bán ngập và đất sườn đồi dưới cos nước ngập. Nói đến du lịch hồ Thác Bà là nói đến cảnh quan, văn hóa, ẩm thực và du lịch tâm linh. Trong đó, cảnh quan là một trong những yếu tố quan trọng, vì vậy tôi mong muốn trồng cây tràm để góp phần tạo thêm không gian xanh, phục vụ phát triển du lịch hồ Thác Bà".
Theo lãnh đạo UBND xã Yên Bình, địa phương có gần 7.700 ha rừng và đất trồng rừng chưa thành rừng, trong đó diện tích đất trên vùng hồ Thác Bà gần 902 ha.
Ông Nguyễn Tuấn Anh - Phó Chủ tịch UBND xã Yên Bình, cho biết: "Thời gian tới, xã Yên Bình tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, vận động Nhân dân tham gia trồng, chăm sóc và bảo vệ cây tràm; lồng ghép với các chương trình phát triển lâm nghiệp bền vững, bảo vệ môi trường và xây dựng nông thôn mới. Đồng thời, nghiên cứu quy hoạch các vùng trồng tràm tập trung trên diện tích đất bán ngập và những khu vực phù hợp nhằm tạo vành đai xanh bảo vệ hồ Thác Bà, phát triển đa dạng sinh học, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và tạo sinh kế cho người dân".
Theo thống kê chưa đầy đủ, vùng hồ Thác Bà có khoảng hơn 1.200 ha đất bán ngập. Tùy theo dao động mực nước hằng năm, người dân có thể tận dụng gieo cấy khoảng 120 - 220 ha lúa, trồng 200 - 400 ha ngô và 300 - 600 ha lạc. Tuy nhiên, phần lớn diện tích bằng phẳng, mực nước cao mới được đưa vào sản xuất; còn đa số chân đảo và khu vực bán ngập vẫn bị bỏ hoang. Đến nay, các địa phương chưa đầu tư cải tạo, trồng mới để chuyển những diện tích này thành các dải rừng cảnh quan hoặc rừng nguyên liệu, trong khi cây tràm đã chứng minh khả năng thích nghi và có thể khai thác trong tương lai.
Nhằm biến vùng bán ngập thành lợi thế, tháng 3/2024, UBND huyện Yên Bình (cũ) ban hành Đề án "Trồng cây tràm lá dài dưới cos 58 hồ Thác Bà kết hợp nuôi ong mật gắn với du lịch trên địa bàn huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái". Đề án hướng tới mục tiêu tăng cường chống xói mòn, rửa trôi đất đảo hồ, tạo cảnh quan phục vụ phát triển du lịch, đồng thời định hướng cấp tín chỉ carbon cho toàn bộ diện tích rừng trồng sinh thái, kết hợp nuôi ong lấy mật nhằm nâng cao thu nhập và hiệu quả kinh tế trong sản xuất nông, lâm nghiệp gắn với du lịch, dịch vụ.
Ông Dương Anh Tuấn - Phó Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm khu vực Lục Yên cho biết, đề án dự kiến trồng 200 ha cây tràm trong giai đoạn 2024 - 2028 nhưng đến nay vẫn chưa được triển khai do nhiều nguyên nhân. Theo ông, nếu chính quyền các cấp, doanh nghiệp và người dân quan tâm hơn đến việc trồng cây tràm trên diện tích dưới cos 58 quanh các đảo hồ, cùng với cơ chế hỗ trợ trồng, chăm sóc và bảo vệ, diện tích cây tràm sẽ tiếp tục được mở rộng, mang lại lợi ích lâu dài về môi trường cũng như hiệu quả kinh tế trong thời gian tới.
