Trước đây, ngựa được người dân nuôi để lấy sức kéo, di chuyển và thồ hàng trên những sườn núi cao; lâu dần, loài vật này trở thành một phần trong đời sống văn hóa của đồng bào các dân tộc Lào Cai. Hiện nay, giao thông phát triển, ngựa không còn là phương tiện đi lại như trước nhưng vẫn giữ vị trí quan trọng trong đời sống kinh tế, xã hội của người dân ở nhiều địa phương trong tỉnh.
Ông Vũ Đình Quảng, xã Bắc Hà cho biết: “Bên cạnh giá trị vật chất, ngựa còn là biểu tượng văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc vùng cao Lào Cai. Đặc biệt, năm 2021, Giải đua ngựa truyền thống Bắc Hà được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Giải đấu thường niên thu hút gần trăm nài ngựa và hàng vạn du khách tới tham quan, cổ vũ. Đua ngựa Bắc Hà không chỉ là hoạt động thể thao mà còn là sản phẩm du lịch đặc thù, góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương”.
Trong đời sống ẩm thực, ngựa còn là nguyên liệu chế biến thắng cố, món ăn nổi tiếng của đồng bào Mông ở Bắc Hà. Thắng cố được chế biến từ thịt và nội tạng ngựa, tẩm ướp với thảo quả, địa liền, hạt dổi cùng nhiều gia vị vùng cao, tạo nên hương vị đặc trưng không nơi nào có được.
Thắng cố ngựa Bắc Hà đã trở thành món ăn thu hút du khách, góp phần quảng bá văn hóa ẩm thực địa phương. Nhiều nhà hàng thắng cố ngựa thu hút đông khách đến thưởng thức và có không ít khách hàng ngoại tỉnh đặt mua về làm quà.
Anh Nguyễn Tuấn Hưng, người làm dịch vụ vận tải cho biết: “Thắng cố ngựa Lào Cai ngon nổi tiếng; các nhà hàng uy tín, chất lượng, bảo đảm vệ sinh. Nhờ vậy, ngày càng có nhiều khách hàng tìm mua, dù đến trực tiếp hay đặt qua mạng”.
Giá trị kinh tế cao nhất của ngựa đến từ việc nấu cao. Theo quan niệm dân gian, ngựa bạch là giống ngựa quý, cao xương ngựa bạch được đánh giá có chất lượng tốt, tác dụng bổ dưỡng, ích khí, mạnh gân xương cơ, hỗ trợ điều trị viêm khớp, hen phế quản và bồi bổ cho trẻ còi xương. Trên thị trường, thịt ngựa bạch có giá cao hơn thịt các loại ngựa khác; nhờ vậy, giá ngựa bạch có thể cao gấp 2 - 3 lần ngựa thường. Theo khảo sát, một con ngựa bạch to, đẹp có thể bán từ 70 - 100 triệu đồng. Nắm bắt giá trị của giống ngựa này, nhiều địa phương tại Thái Nguyên, Bắc Kạn, Cao Bằng (cũ) đã chuyển sang nuôi ngựa bạch sinh sản.
Thực tế cho thấy, tiềm năng phát triển chăn nuôi ngựa tại Lào Cai khá lớn. Ngựa dễ nuôi, thức ăn chủ yếu là cỏ, chuối, ngô; chi phí thấp và ít có nguy cơ mắc dịch bệnh nếu được chăm sóc tốt. Nhiều hộ dân đã chuyển từ nuôi trâu, bò sang nuôi ngựa thịt và ngựa sinh sản, bước đầu mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt.
Từ thực tiễn đó, cần có chính sách đồng bộ để khuyến khích phát triển đàn ngựa tại Lào Cai, như: cần mở rộng các nguồn vay ưu đãi cho hộ chăn nuôi, nhân rộng những mô hình hiệu quả như Dự án “Nuôi trâu, ngựa sinh sản”; hướng dẫn người dân trồng cỏ voi, cỏ sả lá lớn để chủ động nguồn thức ăn, giảm chi phí và công thu gom.
Đồng thời, để giúp đàn ngựa nuôi phát triển tốt, cần tăng cường công tác phòng bệnh, tổ chức tiêm phòng định kỳ các bệnh tụ huyết trùng, lở mồm long móng, giữ vệ sinh chuồng trại và khu vực chăn thả.
Đặc biệt, cần lai tạo giống ngựa mới theo hướng có vóc dáng lớn, khỏe, cho sản lượng thịt cao; đồng thời bảo tồn và nhân giống ngựa bạch - giống ngựa vừa có thể lấy thịt, vừa dùng nấu cao, mang lại giá trị kinh tế cao.
Trao đổi về vấn đề này, chuyên gia Nguyễn Thị Nguyên, từng công tác tại Viện Chăn nuôi - Thú y Trung ương cho biết: “Giống ngựa địa phương tại Lào Cai vốn đã nhỏ, yếu, lại bị thoái hóa do chăm sóc, nuôi dưỡng kém, đặc biệt là tình trạng giao phối cận huyết; đồng bào chưa quan tâm đúng mức đến việc bảo vệ giống ngựa của gia đình, dẫn đến giảm khả năng sinh sản, dễ mắc bệnh, thể trạng kém… Do đó, khi phát triển đàn, các hộ chăn nuôi cần đặc biệt chú trọng yếu tố về nguồn giống, chất lượng con giống lai.
Đồng quan điểm, kỹ sư Nguyễn Huy Dương - Trưởng phòng Chăn nuôi, Thú y (Sở Nông nghiệp và Môi trường Lào Cai) cho rằng: Phát triển đàn ngựa tại Lào Cai là cần thiết. Để tăng nhanh tổng đàn, nâng cao thể trạng và sản lượng thịt, cần có chương trình, dự án cụ thể, trong đó cần hỗ trợ người chăn nuôi về giống ngựa, giống cỏ chất lượng cao; đồng thời trang bị cho bà con kiến thức về chăm sóc, nuôi dưỡng, phòng, chống dịch bệnh.
Phát triển đàn ngựa tại Lào Cai không chỉ là câu chuyện kinh tế mà còn gắn với việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa đặc sắc của vùng cao. Tỉnh Lào Cai, đặc biệt là Sở Nông nghiệp và Môi trường, cần có chính sách hỗ trợ về vốn, kỹ thuật chăn nuôi, phòng bệnh và lai tạo giống. Qua đó, phát triển chăn nuôi ngựa thành ngành hàng hóa, mang lại thu nhập bền vững cho đồng bào vùng cao và góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương.