LCĐT - Nhiều du khách đã đến tham quan khu du lịch Cát Cát (Sa Pa), nhưng ít ai biết ở đây đang tồn tại dấu tích một trong những thủy điện cổ nhất Việt Nam - thủy điện Cát Cát. Theo các tài liệu còn lưu giữ thì thủy điện Cát Cát và thủy điện Ankroet (xã Lát, huyện Lạc Dương, Lâm Đồng) là 2 thủy điện được người Pháp xây dựng đầu tiên ở Đông Dương.
Thủy điện Cát Cát nằm ven suối Hoa, thuộc địa phận thôn Cát Cát, xã Hoàng Liên, thị xã Sa Pa. Sau gần 100 năm kể từ thời điểm bắt đầu khởi công xây dựng, đến nay, thủy điện Cát Cát không còn phát điện, tuy nhiên vẫn được bảo vệ, lưu giữ để bảo tồn những giá trị về lịch sử và phục vụ du lịch khám phá.
Thủy điện Cát Cát được người Pháp xây dựng vào đầu năm 1925. Do thời điểm này, đường vận chuyển vật liệu, thiết bị từ ga đường sắt Lào Cai lên địa điểm xây dựng rất khó khăn, do chủ yếu dựa vào sức người và công cụ kỹ thuật hỗ trợ thô sơ nên thủy điện này thi công trong nhiều năm mới hoàn thành.
Theo những người cao tuổi ở Cát Cát, khi họ lớn lên đã được nghe cha ông mình kể lại, thời điểm đó nhiều trai tráng trong bản và cả vùng Sa Pa bị người Pháp cùng thổ ty ở địa phương bắt đi phu để vận chuyển vật liệu phục vụ xây dựng nhà máy thủy điện Cát Cát. Cát Cát địa thế cách biệt, địa hình hiểm trở nên việc xây dựng công trình thủy điện hết sức kỳ công. Riêng phần xây dựng đều do người Pháp và những thợ giỏi ở dưới xuôi lên đảm nhiệm, người địa phương chỉ thêm nhiệm vụ phu hồ.
Được biết, vật liệu như xi măng, sắt thép được chuyển từ Pháp sang bằng tàu biển đến cảng Hải Phòng, rồi chuyển bằng tàu hỏa lên Lào Cai; cát xây dựng được lấy từ suối Ngòi Đum (Cốc San).
Sau đó, tất cả được phu vác vai hoặc vận chuyển bằng ngựa vượt đèo núi cheo leo mang lên tận Cát Cát. Gian khổ nhất là việc vận chuyển xi măng, cát sỏi xây dựng đập ngăn nước được đặt trên thượng nguồn suối Hoa nằm ở lưng chừng núi Hoàng Liên.
Dù là sản phẩm của người Pháp xây dựng, nhưng khi nói về thủy điện Cát Cát, người dân địa phương vẫn rất vui vì ở bản nhỏ vùng cao lại có thủy điện đầu tiên được xây dựng tại Đông Dương với phần đóng góp công sức không nhỏ của cha ông họ.
Theo những tư liệu lịch sử còn lưu giữ, công trình thủy điện Cát Cát có công suất thiết kế ban đầu là 50 kW/h, chủ yếu cung cấp điện cho hệ thống máy điện tín và phục vụ sinh hoạt cho sĩ quan và binh lính Pháp tại Sa Pa. Đến năm 1953, trong phong trào tiễu phỉ kháng chiến, để tránh bị phá hoại, chính quyền địa phương quyết định chuyển hệ thống máy phát điện của thủy điện Cát Cát về Yên Bái để bảo quản nên công trình ngừng hoạt động. Đến năm 1960, khi người Ba Lan xây dựng Trạm Vật lý địa cầu tại huyện Sa Pa đã nghiên cứu hỗ trợ sửa chữa, khôi phục nhà máy thủy điện Cát Cát. Các chuyên gia Ba Lan đã thiết kế và đặt làm một tuabin máy phát mới bên nước sở tại nâng công suất thủy điện Cát Cát lên 100 kW/h cung cấp đủ điện cho Trạm Vật lý địa cầu và một số cơ quan đầu não của huyện Sa Pa (thời đó).
Thủy điện Cát Cát tiếp tục hoạt động đến năm 1979 thì được nâng cấp tuabin để phục vụ thêm 2 khu dân cư trung tâm của thị trấn Sa Pa… Đến năm 1993, khi hệ thống điện lưới quốc gia phủ đến Sa Pa, thủy điện Cát Cát chính thức dừng phát điện, chấm dứt vai trò lịch sử sau quãng thời gian gần một thế kỷ hoạt động bền bỉ.
Ông Nguyễn Trung Kiên, Phó Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên Du lịch Cát Cát, người từng bỏ rất nhiều công sức nghiên cứu lịch sử quá trình xây dựng, cũng như sưu tầm các thiết bị của thủy điện Cát Cát bị thất lạc, cho biết: Trải qua hàng trăm năm với bao biến động của thời tiết và tác động của con người, thủy điện Cát Cát không còn nguyên vẹn, nhưng từ năm 2007, sau khi đơn vị chúng tôi tiếp nhận quản lý khu du lịch Cát Cát thì đây là một trong những tài sản quý được bảo tồn, tôn tạo, gìn giữ.
Dù đã trải qua gần 100 năm, nhưng những dấu tích về khu đập ngăn nước trên suối Hoa; mương dẫn, khu bể điều áp, ống thép dẫn nước về tuabin, nhà vận hành vẫn đang được giữ gìn khá nguyên vẹn. Đặc biệt là những cây cột điện bằng thép vẫn thách thức thời gian, đứng vững giữa núi rừng Hoàng Liên trùng điệp, giúp du khách khi đến đây có cảm nhận như được trở về một thời lịch sử của mảnh đất Sa Pa cổ kính và đa sắc màu.
