Bài 1: “Kho vàng xanh” trên núi Hoàng Liên

Trên nền tảng nguồn tài nguyên dược liệu phong phú và tri thức bản địa, Lào Cai đang triển khai chiến lược phát triển ngành dược liệu theo hướng bền vững, từng bước khẳng định vị thế trên bản đồ dược liệu quốc gia và hướng tới thị trường quốc tế.

Lào Cai là địa phương có điều kiện tự nhiên đa dạng, khí hậu phân hóa mạnh theo độ cao, từ vùng thấp đến vùng núi cao trên 3.000 m, tạo nên hệ thực vật phong phú.

Đáng chú ý, 78 loài cây thuốc có tiềm năng khai thác phục vụ sản xuất hàng hóa; 70 loài quý hiếm thuộc diện cần bảo tồn và nhiều loài đặc hữu chỉ phân bố trên dãy Hoàng Liên Sơn như: Hoàng tinh, kê huyết đằng, bình vôi, hà thủ ô, thổ phục linh, trà hoa vàng, khôi tía, hoàng bá, sa nhân, thảo quả…

Theo khảo sát của Hội Đông y tỉnh Lào Cai, trên địa bàn tỉnh hiện có nhiều loài cây thuốc nam quý hiếm thuộc nhóm IA, IIA cùng nhiều loài thảo dược có giá trị cao như: Hoàng liên chân gà, lan kim tuyến, hoàng thảo, thạch hộc, sâm vũ diệp, tiết trúc sâm, cốt toái bổ, thất diệp nhất chi hoa. Trong đó, vùng núi Sa Pa được đánh giá là điển hình của Việt Nam về đa dạng sinh học dược liệu, được coi là “kho dược liệu quý” của khu vực Tây Bắc với nhiều loài đặc hữu, có giá trị cao về y học và kinh tế. Theo thống kê, Vườn Quốc gia Hoàng Liên hiện có 754 loài cây đã được xác định là có tác dụng chữa bệnh hoặc làm thuốc.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Văn Ơn, giảng viên cao cấp Trường Đại học Dược Hà Nội, người đã dành nhiều năm nghiên cứu về cây dược liệu, Lào Cai là tỉnh có thế mạnh đặc sắc về dược liệu của vùng Tây Bắc. Dược liệu phân bố trên nhiều dạng địa hình khác nhau, từ vùng nhiệt đới đến núi cao, với trữ lượng lớn. Địa phương này có nhiều loài dược liệu bản địa mọc tự nhiên và được trồng trên dãy Hoàng Liên Sơn. Đặc biệt, sự hiện diện của nhiều dân tộc thiểu số với văn hóa sử dụng cây thuốc phong phú là lợi thế rất lớn cho việc bảo tồn và phát triển ngành dược liệu.

Lào Cai là địa phương có 30 dân tộc cùng sinh sống, phần lớn gắn bó với sản xuất nông nghiệp và sinh kế từ rừng. Trong quá trình sinh tồn và phát triển, các cộng đồng dân cư đã tích lũy được kho tri thức bản địa phong phú về sử dụng cây thuốc, hình thành nhiều bài thuốc dân gian quý để chăm sóc và chữa bệnh. Ở các bản làng vùng cao, các ông lang, bà mế vẫn là những “kho tư liệu sống”, nắm giữ nhiều bài thuốc và kinh nghiệm sử dụng dược liệu truyền lại qua nhiều thế hệ.

Tiêu biểu là cộng đồng người Dao đỏ ở Tả Phìn, người Mông ở Mù Cang Chải, người Thái ở Nghĩa Lộ với nhiều bài thuốc dân gian đặc sắc. Trong đó, các bài thuốc tắm, chăm sóc sức khỏe và hỗ trợ điều trị một số bệnh đã được khai thác, phát huy giá trị, gắn với phát triển du lịch cộng đồng.

Bà Tẩn Tả Mẩy - Giám đốc Hợp tác xã Cộng đồng Dao đỏ Tả Phìn cho biết: "Hiện nay, cơ sở dịch vụ tắm thuốc của hợp tác xã sử dụng khoảng 75 loại cây thuốc để chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ điều trị đau xương khớp, cảm cúm, mệt mỏi, giúp thải độc qua da và lưu thông khí huyết. Những bài thuốc này được tôi học từ bà ngoại và được truyền dạy từ khi còn nhỏ".

Gắn bó hơn 40 năm với nghề thuốc gia truyền, lương y Hà Thị Thoa, dân tộc Mường ở xã Đông Cuông, được bố truyền cho bài thuốc trị rắn độc cắn, được mẹ chồng là người Tày truyền cho bài thuốc chữa bệnh thận. Trong quá trình hành nghề, bà Thoa đã nghiên cứu, phát triển thêm nhiều bài thuốc hay từ cây dược liệu. Mỗi năm, bà khám và điều trị cho hơn 200 bệnh nhân bằng y học cổ truyền, với tỷ lệ khỏi bệnh đạt khoảng 85%. Trong vườn nhà, bà trồng hơn 100 loại cây dược liệu, vừa phục vụ chữa bệnh, vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt gia đình. Bên cạnh đó, bà thường xuyên trao đổi cây thuốc, bài thuốc và kinh nghiệm với các hội viên chi hội đông y của xã.

Theo lương y Lương Văn Hào - Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu dược liệu Sa Pa, thuộc Viện Dược liệu (Bộ Y tế), qua nghiên cứu và tra soát, trên dãy Hoàng Liên Sơn thuộc địa phận tỉnh Lào Cai hiện có khoảng 1.000 loài cây thuốc đã được định danh, phân loại và đưa vào hệ thống hướng dẫn sử dụng. Ngoài ra, còn hàng nghìn loài cây thuốc khác nằm trong kho tri thức bản địa của cộng đồng các dân tộc thiểu số. Phần lớn tri thức y học dân gian hiện vẫn được truyền miệng qua nhiều thế hệ, chưa được nghiên cứu, ghi chép và chuẩn hóa thành tài liệu khoa học chính thức. Đây vừa là thách thức, vừa là tiềm năng lớn để phát triển ngành công nghiệp dược liệu tại Lào Cai.

Nhận thức rõ vai trò và tiềm năng của ngành dược liệu, những năm qua, tỉnh Lào Cai đã quan tâm đầu tư phát triển các cơ sở bảo tồn và sản xuất giống dược liệu tại các địa phương: Sa Pa, Bắc Hà, Púng Luông nhằm lưu giữ, bảo tồn và phát triển nguồn gen cây thuốc quý. Trong đó, tỉnh ưu tiên các loài nguy cấp, sắp nguy cấp và những loài có lợi thế sinh thái đặc thù của địa phương.

Ông Vũ Đức Quyền - Phó Giám đốc Vườn Quốc gia Hoàng Liên cho biết: "Để bảo tồn và phát triển bền vững các loài dược liệu, cần đặc biệt coi trọng việc gắn kết giữa các nhà khoa học với các ông lang, bà mế trong cộng đồng các dân tộc và với các doanh nghiệp chế biến dược liệu. Các nhà khoa học có vai trò nghiên cứu, kiểm chứng hiệu quả của các bài thuốc dân gian, hạn chế rủi ro khi sử dụng, trong khi doanh nghiệp sẽ ứng dụng kết quả nghiên cứu vào sản xuất, chế biến, hình thành các sản phẩm dược liệu đặc thù, góp phần hoàn thiện và nâng tầm tri thức bản địa".

Với hệ thống cơ sở vật chất hiện có và đội ngũ cán bộ, kỹ sư chuyên môn, Vườn Quốc gia Hoàng Liên đang là đơn vị đi đầu trong công tác bảo tồn, nuôi dưỡng và phát triển các loài cây thuốc, dược liệu quý hiếm của tỉnh. Nếu được quan tâm đầu tư đồng bộ, bài bản, đây hoàn toàn có thể trở thành trung tâm bảo tồn và phát triển dược liệu lớn của tỉnh, của vùng Tây Bắc và cả nước. Việc xây dựng khu bảo tồn góp phần bảo vệ hiệu quả các loài dược liệu nguy cấp, tạo ra nguồn giống dược liệu chất lượng cao, phục vụ phát triển vùng nguyên liệu cho người dân và doanh nghiệp, đặt nền móng quan trọng cho mục tiêu đưa Lào Cai trở thành trung tâm dược liệu quốc gia.

Trình bày HOÀNG THU

Bài 2: Tiềm năng lớn nhưng phát triển chưa tương xứng