Bài 2: Tiềm năng lớn nhưng phát triển chưa tương xứng

Những năm gần đây, tỉnh đã quan tâm ban hành nhiều cơ chế, chính sách phát triển cây dược liệu gắn với phát triển kinh tế - xã hội, nhất là tại các địa phương vùng cao, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Qua đó, diện tích trồng dược liệu từng bước được mở rộng qua từng năm; nhiều mô hình liên kết giữa người dân với doanh nghiệp được hình thành; một số doanh nghiệp đã ứng dụng khoa học, công nghệ vào trồng, chăm sóc và sơ chế dược liệu theo chuỗi giá trị. Tuy nhiên, nhìn tổng thể, ngành trồng và chế biến dược liệu của tỉnh vẫn phát triển manh mún, quy mô nhỏ, trình độ công nghệ còn tương đối lạc hậu, chưa tạo được đột phá rõ nét.

Theo kết quả khảo sát của Bộ Y tế, Lào Cai hiện mới tập trung trồng một số cây dược liệu chủ lực như quế, sơn tra, atiso, sa nhân, thảo quả. Nhiều loại cây dược liệu đặc hữu khác như giảo cổ lam, ý dĩ, hà thủ ô, cà gai leo, lá khôi, ba kích có diện tích trồng còn rất hạn chế, phân tán và manh mún. Điều này khiến người dân gặp khó khăn trong tiêu thụ sản phẩm, hiệu quả kinh tế chưa cao. Trên địa bàn tỉnh đã hình thành một số vùng trồng dược liệu với quy mô nhỏ, chủ yếu từ 1 ha đến dưới 10 ha. Bên cạnh tình trạng người dân trồng dược liệu mang tính tự phát, một số hợp tác xã sản xuất dược liệu cũng đã được thành lập, song số lượng thành viên và hộ dân tham gia liên kết còn ít, thu nhập từ cây dược liệu chưa ổn định và bền vững.

Trước khi hợp nhất địa giới hành chính, xã Lùng Phình là vùng trọng điểm phát triển cây dược liệu của huyện Bắc Hà (cũ). Địa phương này nằm ở độ cao trung bình khoảng 1.400 m, điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp với nhiều loại cây thuốc. Khoảng 80% dân số là đồng bào Mông có nhiều kinh nghiệm trồng và sử dụng cây dược liệu. Theo quy hoạch tổng thể đến năm 2030, xã Lùng Phình xây dựng vùng trồng dược liệu trên 300 ha, tập trung vào các cây chủ lực như: Cát cánh, đương quy, sa nhân, atiso.

Ông Trần Hoàng Tuân - Bí thư Đảng ủy xã Lùng Phình cho biết: "Năm 2025, toàn xã có 171 ha cây dược liệu, chủ yếu là cát cánh, đương quy, sa nhân và atiso. Xã đã liên kết với Tổng Công ty Cổ phần Nam Dược ký cam kết bao tiêu sản phẩm trên 20 ha cây cát cánh, với mức thu nhập bình quân dự kiến đạt từ 150 đến 200 triệu đồng/ha. Tuy nhiên, hoạt động sản xuất tại địa phương hiện mới chỉ dừng ở khâu trồng và sơ chế ban đầu. Lùng Phình cũng như nhiều địa phương khác trong tỉnh rất mong muốn Lào Cai sớm hình thành chuỗi sản xuất - chế biến dược liệu và có khu công nghiệp chuyên về dược liệu để nâng cao giá trị kinh tế".

Sa Pa là địa bàn có tiềm năng lớn trồng và bảo tồn nguồn giống cây dược liệu đặc hữu của Lào Cai. Bên cạnh đó, các nhà khoa học đã di thực và trồng thành công nhiều loại cây thuốc quý từ các địa phương khác trong nước và nước ngoài như: Sâm Lai Châu, tam thất hoang, sâm Ngọc Linh, atiso. Đặc biệt, sự tham gia của Công ty TNHH Một thành viên Traphaco Sa Pa với mô hình trồng cây atiso đã khẳng định hiệu quả của liên kết “4 nhà”: nhà nước - nhà nông - nhà khoa học - nhà đầu tư. Hiện nay, Công ty liên kết với khoảng 300 hộ dân, tạo việc làm và thu nhập cao gấp khoảng 5 lần so với trồng lúa. Doanh thu năm 2025 của Công ty đạt trên 70 tỷ đồng, tạo việc làm và sinh kế ổn định cho hàng nghìn lao động địa phương.

Tuy nhiên, theo ông Đỗ Tiến Sỹ - Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên Traphaco Sa Pa, phát triển dược liệu tại Lào Cai vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn. Nguồn giống dược liệu chưa chủ động, thiếu đồng bộ; kỹ thuật canh tác của người dân còn hạn chế, dẫn đến sản lượng và chất lượng chưa đồng đều. Hoạt động chế biến mới chủ yếu dừng ở sơ chế, chưa có chế biến sâu để tạo ra sản phẩm chất lượng cao phục vụ thị trường quốc tế. Thị trường tiêu thụ chưa ổn định, sản phẩm dược liệu trong nước phải cạnh tranh gay gắt với hàng nhập khẩu.

Tại các địa phương như: Púng Luông, Văn Chấn, Cảm Nhân, Mù Cang Chải, dù đã hình thành một số mô hình trồng cây dược liệu như kiệu, húng quế, sả, cà gai leo, cỏ ngọt, khôi nhung, song diện tích còn nhỏ. Một số doanh nghiệp như Công ty Cổ phần Cao su Yên Bái trồng cây khôi nhung tại Văn Yên; Công ty TNHH Dịch vụ kỹ thuật nông - lâm - thủy sản trồng cây cỏ ngọt tại Nghĩa Lộ, Văn Chấn… nhưng mới chỉ đầu tư xưởng sơ chế quy mô nhỏ, chủ yếu dừng ở sấy khô và chế biến ban đầu.

Bên cạnh những kết quả bước đầu đạt được, phát triển cây dược liệu và công nghệ chế biến tại Lào Cai vẫn gặp nhiều khó khăn. Nguồn giống thiếu ổn định, chưa được chuẩn hóa khiến chất lượng sản phẩm không đồng đều. Quy mô sản xuất nhỏ lẻ, phân tán; liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp còn lỏng lẻo, khó áp dụng công nghệ cao để hình thành vùng nguyên liệu đạt chuẩn. Công nghệ chế biến sâu, chiết xuất và tinh chế còn yếu nên giá trị gia tăng thấp. Thị trường tiêu thụ chưa ổn định, phụ thuộc nhiều vào thương lái; việc thu hút các nhà đầu tư lớn còn hạn chế do thiếu cơ chế, chính sách đủ mạnh.

Tại Lào Cai, tri thức bản địa về cây thuốc hiện mới được khai thác chủ yếu thông qua các ông lang, bà mế với các bài thuốc gia truyền, phạm vi sử dụng còn hẹp trong cộng đồng làng, bản. Nhiều bài thuốc nam quý mang tri thức bản địa đặc thù chưa được nghiên cứu, chuẩn hóa và ứng dụng để sản xuất quy mô lớn, trong khi y học hiện đại vẫn phải nhập khẩu nhiều loại dược liệu từ nước ngoài. Đối với cây atiso, dù đã tạo dựng được thương hiệu dược liệu của Lào Cai, song tiềm năng vẫn chưa được khai thác hết.

Công tác bảo tồn và phát triển dược liệu tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên cũng đang gặp không ít khó khăn như thiếu hệ thống cơ sở dữ liệu đồng bộ; quy mô bảo tồn còn nhỏ, phân tán; nguồn lực tài chính hạn chế và ngắn hạn; sự kết nối với cộng đồng và doanh nghiệp chưa hiệu quả; áp lực khai thác trái phép vẫn lớn; tác động của biến đổi khí hậu và môi trường ngày càng rõ. Những vấn đề này đòi hỏi phải có chiến lược tổng thể, dài hạn, đầu tư đồng bộ về dữ liệu, công nghệ, nguồn lực và cơ chế chính sách để Vườn Quốc gia Hoàng Liên thực sự trở thành trung tâm bảo tồn và phát triển bền vững nguồn gen dược liệu quý của quốc gia.

Trong định hướng phát triển dược liệu giai đoạn 2020 - 2025, tỉnh Lào Cai cũng đã chỉ rõ những khó khăn chung như nguồn giống dược liệu thiếu ổn định, chưa được chuẩn hóa; quy mô sản xuất nhỏ lẻ, phân tán; trình độ canh tác của người dân còn hạn chế; công nghệ chế biến sâu phát triển chậm; năng lực chiết xuất, tinh chế còn yếu, giá trị gia tăng thấp. Thị trường tiêu thụ chưa ổn định, liên kết trong chuỗi giá trị còn lỏng lẻo; chưa thu hút được nhiều nhà đầu tư lớn do thiếu cơ chế khuyến khích mạnh. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ công tác lãnh đạo, chỉ đạo tại một số địa phương chưa quyết liệt; quy hoạch và thu hút đầu tư còn bất cập; nguồn nhân lực chuyên môn còn thiếu.

Hiện nay, vùng dược liệu của tỉnh đã mở rộng lên hơn 6.500 ha, với sản lượng hơn 30.000 tấn; từng bước chuẩn hóa quy trình trồng, chăm sóc, thu hái và sơ chế theo tiêu chuẩn GACP-WHO. Tuy nhiên, thực tế cho thấy phát triển cây dược liệu tại Lào Cai vẫn còn nhiều khó khăn như thiếu nguồn giống đạt chuẩn; vùng nguyên liệu tổ chức còn nhỏ lẻ, phân tán; trình độ canh tác của người dân chưa đồng đều; công nghệ chế biến chủ yếu ở mức sơ chế, giá trị gia tăng thấp; thiếu liên kết chặt chẽ trong toàn bộ chuỗi giá trị.

Qua khảo sát thực tế tại các địa phương, đa số người dân, chính quyền cơ sở và doanh nghiệp đều kiến nghị tỉnh cần có chính sách tốt hơn để thu hút các doanh nghiệp lớn đầu tư vào lĩnh vực trồng và chế biến dược liệu, nhất là đầu tư các nhà máy chế biến quy mô lớn, ứng dụng công nghệ hiện đại nhằm hoàn thiện chuỗi phát triển. Đồng thời, cần tăng cường đầu tư cho nghiên cứu khoa học, bảo tồn nguồn gen cây thuốc quý, nhân giống đạt chuẩn để phát triển vùng nguyên liệu dược liệu bền vững trong dài hạn.

Phát triển dược liệu không chỉ dừng ở mở rộng diện tích trồng mà quan trọng hơn là hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh, từ giống, vùng nguyên liệu đến chế biến sâu và thị trường tiêu thụ. Đây đang là hướng đi được tỉnh Lào Cai xác định nhằm nâng cao giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của sản phẩm dược liệu.

Trình bày HOÀNG THU

Bài cuối: Cần chiến lược phát triển bền vững.