AI phát huy di sản Hán Nôm

Ứng dụng chuyển chữ Hán Nôm sang chữ quốc ngữ dựa trên công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) là công trình tâm huyết trong suốt 2 thập niên của PGS-TS Đinh Điền, Giám đốc Trung tâm Ngôn ngữ học tính toán, Trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia TPHCM.

0:00 / 0:00
0:00
  • Nam miền Bắc
  • Nữ miền Bắc
  • Nữ miền Nam
  • Nam miền Nam

20 năm một ước mơ

Cách đây 20 năm, khi còn làm phần mềm từ điển cho Công ty Kim Từ điển, PGS-TS Đinh Điền đã nhận thấy rằng: “Người ta toàn dịch các thứ tiếng nước ngoài thông dụng sang tiếng Việt hoặc ngược lại, chứ ít ai dịch chữ Hán Nôm sang chữ quốc ngữ vì không có lợi ích thương mại. Hơn nữa, có nhiều người biết được chữ Hán nhưng chưa chắc đã đọc được chữ Nôm”. Mười năm sau, khi cảm thấy đủ điều kiện, PGS-TS Đinh Điền đã bắt tay thực hiện điều ấp ủ của mình.

r5c-7418.jpg
PGS-TS Đinh Điền hướng dẫn dùng ứng dụng chuyển tự chữ Nôm sang chữ quốc ngữ.

Để có dữ liệu, PGS-TS Đinh Điền tìm kiếm ở nhiều nguồn như các trang mạng, thư viện, phòng lưu trữ tư liệu Hán Nôm của các trường, viện, kể cả “năn nỉ” những người có tư liệu chữ Hán Nôm để xin sao chụp. “Mình ngỏ lời mượn tư liệu chữ Hán Nôm cá nhân của họ, nhiều người không hiểu thì ngại và không muốn cho; có người hiểu thì cho mượn, mà mượn được thì quý lắm nên cứ gọi là mình phải tới ngay”, PGS-TS Đinh Điền nhớ lại.

Sau khi xin sao chụp tư liệu, PGS-TS Đinh Điền thuê người biết chữ Hán Nôm nhập liệu vào máy tính. Gần 10 năm dày công thu thập dữ liệu Hán Nôm, nhưng mãi đến gần đây, khi công nghệ học máy của AI phát triển mạnh, nguồn dữ liệu đó mới được sử dụng để “dạy” cho máy biết cách dịch từ chữ Hán Nôm sang chữ quốc ngữ dựa trên các bản dịch thủ công của con người trước đó.

Ngoài nhiệm vụ chính là giảng dạy, thầy Đinh Điền còn tự ý thức rằng, mình phải thực hiện tốt nhiệm vụ nghiên cứu khoa học. Chính vì thế, các bài toán ứng dụng AI để nhận dạng tự động, dịch tự động chữ Hán Nôm được thầy xem như là đề bài cho các khóa luận, các luận văn cử nhân, thạc sĩ. Mỗi lần đứng lớp, thầy đều mạnh dạn kể về ý tưởng bài toán này cho các bạn sinh viên, học viên cao học nghe. Tuy nhiên, để tìm được người cộng tác, theo đuổi ý tưởng này không hề dễ, bởi ứng dụng này không nhằm mục đích thương mại và người biết chữ Hán Nôm hầu như rất ít và khó tìm. Vì vậy, suốt 5 - 6 năm đầu, thầy đã “một mình một trận tuyến”.

PGS-TS Đinh Điền đã phải nỗ lực làm nhiều công việc để có đủ chi phí lo toan từ việc mua tư liệu, chi phí nhập liệu, máy móc… Dù tốn kém, công sức bỏ ra bao nhiêu đi chăng nữa, thì theo thầy, tri thức từ kho tàng Hán Nôm còn giá trị hơn gấp vạn lần. “Mình biết có chuyện đau lòng đã xảy ra ở cố đô Huế, người ta dắt con bò đi tránh lũ, nhưng để lại rương chữ Hán Nôm vì với họ, con bò có giá trị kinh tế hơn. Nhưng nếu mất đi kho tàng Hán Nôm thì dù có tiền tỷ cũng không thể mua lại được”, PGS-TS Đinh Điền chia sẻ.

Bảo tồn văn hóa chữ Hán Nôm

PGS-TS Đinh Điền luôn đau đáu, chữ Hán Nôm là chữ quốc ngữ đầu tiên do cha ông ta xây dựng dựa trên chất liệu của chữ Hán và đã sử dụng trong gần 1.000 năm, từ thế kỷ thứ 10 đến thế kỷ 19. Trong suốt 10 thế kỷ, biết bao công trình về lịch sử, văn học, y học, nông nghiệp, địa lý… được viết và lưu giữ. Nhưng đáng tiếc, phần lớn chưa được dịch sang chữ quốc ngữ. Vì vậy, rất cần một hệ thống hỗ trợ người dùng nhận dạng, phiên âm tự động các văn bản Hán Nôm sang chữ quốc ngữ.

“Việc khai thác các văn bản Hán Nôm sẽ giúp các nhà nghiên cứu, học giả hiểu rõ hơn về quá khứ, từ đó phục hồi và tái hiện lại những sự kiện, diễn biến lịch sử chân thực, mang tính khoa học hơn. Qua đó, chúng ta hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa, lịch sử của dân tộc, góp phần nâng cao nhận thức, giáo dục của cộng đồng, tự hào về di sản văn hóa và truyền thống của tổ tiên; ngoài ra, giúp thu hút du khách trong và ngoài nước đến tham quan, tìm hiểu về văn hóa, lịch sử”, PGS-TS Đinh Điền bày tỏ.

Qua thời gian dài thực hiện, ứng dụng chuyển tự này đã được đưa vào sử dụng. Trước đây, mô hình chỉ cho phép chuyển tự từ chữ Hán Nôm sang chữ quốc ngữ thì nay đã nâng cấp, có thể chuyển đổi từ chữ quốc ngữ sang chữ Hán Nôm, ngay cả ảnh chụp cũng được nhận diện. Hồng Thi (sinh viên năm nhất, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TPHCM) chia sẻ: “Khi em vào trang web: tools.clc.hcmus.edu.vn và gõ chữ quốc ngữ hay Hán Nôm bất kỳ, ứng dụng sẽ cho kết quả chuyển tự rất chính xác và nhanh chóng. Thao tác rất đơn giản và không hề mất phí, chỉ cần có kết nối mạng là được”.

Ở văn bản thuộc các lĩnh vực về văn học, xã hội, lịch sử, hệ thống cho kết quả chính xác trên 90%. TS Hồ Minh Quang, Trưởng khoa Đông Phương học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn TPHCM, nhận định rằng, đây là bước đi đầu tiên trong việc kết nối thành tựu khoa học máy tính với bảo tồn và khai thác di sản Hán Nôm của nước nhà. Nó có tính ứng dụng cao, hỗ trợ chuyên môn của người làm công tác nghiên cứu, giảng dạy Hán Nôm, cũng như kích thích nhu cầu sử dụng của người yêu thích tìm hiểu di sản Hán Nôm, nhất là người trẻ…

Với phiên bản vừa hoàn thành thử nghiệm, hệ thống đã nhận diện được chữ Hán Nôm trong các ảnh chụp, quét. Do đó, du khách có thể dùng điện thoại chụp hình các văn bản Hán Nôm, hoành phi, câu đối, liễn thờ tại các phủ, điện, đình, chùa, đền, miếu và đưa vào trang web để hệ thống tự động nhận dạng. Trong tương lai, thay vì chỉ dịch âm thì hệ thống sẽ dịch nghĩa các từ Hán Việt để mọi người có thể hiểu được nghĩa theo các từ ngữ thông thường hiện nay.

Dự kiến, ứng dụng sẽ được chuyển giao cho Phòng Quản lý di sản văn hóa, trực thuộc Sở VH-TT TPHCM để phục vụ công tác lưu trữ, bảo tồn và phát huy di sản văn hóa chữ Hán Nôm của dân tộc. Ngoài ra, có thể chuyển giao cho các trường đại học giảng dạy bộ môn chuyên ngành Hán Nôm, Việt Nam học, trường phổ thông trong cả nước để giảng dạy...

PGS-TS Đinh Điền là người đầu tiên sáng tạo ra phần mềm phát âm tiếng Việt cho người khiếm thị vào năm 1998 và ứng dụng dịch tự động từ chữ braille sang chữ sáng dành cho người khiếm thị. Nhờ đó, ông vinh dự nhận được giải thưởng “10 gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu 1998” trong lĩnh vực khoa học - kỹ thuật.

Ngoài ra, trong suốt nhiều năm qua, PGS-TS Đinh Điền đã nghiên cứu và cho ra đời nhiều công trình khoa học liên quan đến liên ngành ngôn ngữ học, ngoại ngữ và tin học như: Từ điển Oxford Anh - Việt; Từ điển đa ngữ cho người khiếm thị…

Báo Sài Gòn giải phóng

Có thể bạn quan tâm

Tin cùng chuyên mục

Gìn giữ những nếp nhà cổ vùng cao

Gìn giữ những nếp nhà cổ vùng cao

Do đặc thù về điều kiện địa hình, khí hậu và đặc điểm tự nhiên nơi sinh sống nên mỗi nhóm, ngành dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Lào Cai sở hữu những loại hình kiến trúc nhà ở khác biệt.

Người Mông Sa Pa vượt mưa, xuyên rừng hái chàm nhuộm vải

Người Mông Sa Pa vượt mưa, xuyên rừng hái chàm nhuộm vải

Cây chàm từ xa xưa đã gắn bó với đời sống sinh hoạt của người Mông Sa Pa. Cộng đồng người Mông truyền tai nhau rằng "ở đâu có người Mông nơi đó có cây chàm" càng khẳng định vai trò quan trọng của loại cây này đối với mỗi thế hệ người Mông trên mảnh đất Sa Pa. 

Hoa riềng ngâm mắm

Hoa riềng ngâm mắm

Trong văn hóa ẩm thực Việt Nam, nhắc đến cây riềng, người ta thường nghĩ đến việc sử dụng củ riềng để làm gia vị trong một số món ăn dân dã, quen thuộc không thể thiếu, như món thịt nướng riềng mẻ, riềng thái lát kho cá… nhưng chắc hẳn không nhiều người biết đến hoa của cây riềng cũng được người dân một số vùng quê ở Lào Cai dùng chế biến thành những món ẩm thực ngon lạ.

Thắp lên tình yêu nghệ thuật truyền thống nơi người trẻ

Thắp lên tình yêu nghệ thuật truyền thống nơi người trẻ

Giữa guồng quay hối hả của nhịp sống hiện đại cùng sự lên ngôi của công nghệ giải trí, văn hóa-nghệ thuật truyền thống khó tránh khỏi phải đối mặt áp lực cạnh tranh. Đã từng xuất hiện những lo ngại về nguy cơ mai một tinh hoa văn hóa cha ông. Nhưng không, ngọn lửa tình yêu dành cho văn hóa, nghệ thuật dân tộc vẫn luôn âm ỉ cháy và ngày càng được kích hoạt mạnh mẽ trong cộng đồng người trẻ.

Nơi hòa nhịp những trái tim yêu thơ

Nơi hòa nhịp những trái tim yêu thơ

Đối với các thành viên Câu lạc bộ Thơ ca người cao tuổi phường Cốc Lếu (thành phố Lào Cai), việc được tham gia sinh hoạt cùng những người chung sở thích và giao lưu, chia sẻ, hòa nhịp những trái tim yêu thơ giúp tâm hồn họ như trẻ lại, thêm niềm vui trong cuộc sống.

Việt Nam được bầu làm Phó Chủ tịch Đại hội đồng Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể

Việt Nam được bầu làm Phó Chủ tịch Đại hội đồng Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể

Ngày 11/6, tại Trụ sở Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) ở thủ đô Paris, Kỳ họp lần thứ 10 Đại hội đồng Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể (Công ước 2003), đã khai mạc với sự tham dự của 183 quốc gia thành viên và hơn 100 quan sát viên.

Bến đợi

Truyện ngắn: Bến đợi

Ngày nào vào lúc nhập nhoạng tối, Bến cũng mong có tiếng gọi “Đò ơi!” tha thiết bên kia sông. Bến cũng không đếm được cô đã chở bao nhiêu người, bao nhiêu số phận vui, buồn qua sông, nhưng với tiếng “Đò ơi” chiều đó là kỷ niệm xao lòng...

Khai mạc Liên hoan Kịch nói toàn quốc 2024

Khai mạc Liên hoan Kịch nói toàn quốc 2024

Tối 11/6, Liên hoan Kịch nói toàn quốc-2024 đã chính thức khai mạc tại thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên. Liên hoan do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên giao Cục Nghệ thuật biểu diễn chủ trì, phối hợp Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thái Nguyên, Nhà hát Ca múa nhạc dân gian Việt Bắc tổ chức.

Một số điểm mới của Nghị định về xét tặng danh hiệu NSND, NSƯT: Quy định chặt chẽ hơn, tránh thiệt thòi cho nghệ sĩ

Một số điểm mới của Nghị định về xét tặng danh hiệu NSND, NSƯT: Quy định chặt chẽ hơn, tránh thiệt thòi cho nghệ sĩ

Nghị định số 61/2024/NĐ-CP ngày 6/6/2024 của Chính phủ quy định về xét tặng danh hiệu "Nghệ sĩ nhân dân", "Nghệ sĩ ưu tú" gồm 5 Chương và 19 Điều. Nghị định có hiệu lực thi hành từ ngày 22/7/2024, trong đó có một số quy định mới, chặt chẽ hơn về xét tặng danh hiệu.

Chung tay xây dựng văn hóa mang bản sắc Lào Cai

Chung tay xây dựng văn hóa mang bản sắc Lào Cai

Lào Cai, mảnh đất tụ hội 25 nhóm, ngành dân tộc anh em là điểm đến tham quan, du lịch của du khách muôn phương. Với mỗi du khách, miền đất đặc biệt ấn tượng, có sức hút mạnh mẽ không chỉ bởi cảnh sắc thiên nhiên mà còn bởi nét đẹp văn hóa của mỗi dân tộc, mỗi khu dân cư.

Tết Đoan Ngọ - mong mùa bội thu

Tết Đoan Ngọ - mong mùa bội thu

Tết Đoan Ngọ là lễ truyền thống quan trọng của nhiều dân tộc trong tỉnh, người dân quen gọi là tết diệt sâu bọ. Vào ngày này, nhiều hộ làm bánh gio, dâng hương tổ tiên, ăn các loại trái cây có vị chua và cơm rượu nếp... Cách đón tết Đoan Ngọ ở nhiều nơi có thể có chút khác nhau nhưng đều chung ý ‎niệm loại bỏ điều xấu, mong sức khỏe bình an, diệt sâu bọ và cầu mong mùa màng bội thu.

Nỗi nhớ

Nỗi nhớ

"Nỗi nhớ" là nhan đề bài thơ của tác giả Trần Điện, viết về cao nguyên Bắc Hà thơ mộng, được đăng tải trên Báo Lào Cai cuối tuần số 988, ra ngày 1/6/2024. Báo Lào Cai điện tử giới thiệu đến độc giả trọn vẹn bài thơ này!

Công chiếu phim "Đóa hoa mong manh" tại Pháp

Công chiếu phim "Đóa hoa mong manh" tại Pháp

Tối 7/6, phim "Đóa hoa mong manh" được công chiếu tại Rạp chiếu phim Pathé La Villette ở Paris, một trong những hệ thống rạp chiếu phim lớn nhất nước Pháp. Đây là lần đầu tiên một đoàn làm phim Việt Nam tổ chức lễ ra mắt phim tại Pháp, thu hút sự quan tâm của hơn 300 khán giả gồm kiều bào và người Pháp.

fb yt zl tw