Thôn Già Hạ, xã Việt Tiến cũ (nay là xã Phúc Khánh) - nơi sinh sống của đồng bào dân tộc Tày với những nếp nhà sàn truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa. Đây không chỉ là điểm đến bình yên mà còn là cái nôi của nghề làm cốm - nghề thủ công truyền thống có từ lâu đời, thấm đẫm ý nghĩa văn hóa và tâm linh.
Chúng tôi về thôn Già Hạ đúng dịp người dân nơi đây đang tất bật cày bừa, làm đất, cấy lúa để chuẩn bị cho mùa làm cốm vào Rằm tháng Tám. Đây là giống lúa nếp đặc biệt, hạt to tròn, dẻo thơm rất hợp với cánh đồng nơi đây. Nghề làm cốm tại thôn Già Hạ khởi nguồn từ những nghi lễ tỏ lòng biết ơn của con cháu đối với cha mẹ, ông bà và tổ tiên.
Mỗi độ thu về, người dân nơi đây lại vào vụ thu hoạch lúa nếp non - nguyên liệu chính để làm ra những hạt cốm xanh mướt, thơm mùi đồng quê. Đặc biệt, trước đây, các gia đình thường làm bánh cốm để dâng lễ tại đình Già Hạ, bày tỏ sự tri ân với các bậc tiền nhân, sau đó mang về nhà cùng nhau thưởng thức trong không khí ấm áp, sum vầy.
Ông Nguyễn Văn Nom (sinh năm 1941), thủ nhang đình Già Hạ kể lại rằng, trước đây dù cuộc sống còn nhiều khó khăn nhưng mỗi độ Rằm tháng Tám không khí trong thôn lại trở nên rộn ràng, náo nhiệt khi nhà nhà làm cốm, nhịp chày “cắc kéng” (vừa giã cốm vừa gõ vào thành loỏng - dụng cụ giã cốm) vang khắp bản làng. Ông Nom bảo: để có hạt cốm thơm ngon là cả quá trình kỳ công và tỉ mỉ. Trước Rằm tháng Tám vài ngày khi bông lúa đã uốn câu vào mẩy cũng là thời điểm tốt nhất để làm cốm.
Phụ nữ ra đồng từ sáng sớm, chọn những bông lúa to, nhiều hạt, cắt nhẹ nhàng mang về. Khi bếp than đỏ rực, từng bó lúa nhỏ sẽ đặt trên bếp lò, đến khi vừa chín tới, những bông lúa được xếp đầy chiếc loỏng làm bằng gỗ nghiến chắc nịch nguyên khối. Rồi những đôi nam nữ đứng hai bên vung chày giã đều xuống loỏng. Người giã cốm phải cảm nhận được lực giã sao cho vừa đủ để bong lớp vỏ mà hạt cốm vẫn còn nguyên vẹn.
Cốm không chỉ là món ăn mà còn là biểu tượng của sự đoàn kết, cần cù và khéo léo của người dân thôn Già Hạ. Từng hạt cốm xanh ngọc được làm nên từ đôi bàn tay tỉ mỉ, là kết tinh của tình yêu và sự gắn bó với quê hương.
Có thời điểm, nghề làm cốm ở thôn Già Hạ từng đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, với lòng yêu nghề và tự hào về di sản văn hóa, các thế hệ người dân nơi đây đã chung tay khôi phục nghề làm cốm, đưa nghề trở lại với đời sống hiện đại.
Anh Nguyễn Tiến Hẹn, cán bộ văn hóa xã Việt Tiến cũ - người đã dành nhiều tâm sức sưu tầm, khôi phục lễ hội cốm Già Hạ chia sẻ: Những năm gần đây, lễ hội cốm Việt Tiến được phục dựng, thực sự trở thành ngày hội văn hóa, tạo nên không khí vui tươi, phấn khởi và là dịp để người dân thể hiện niềm tự hào về nghề truyền thống.
Lễ hội không chỉ là nơi hội tụ, giao lưu văn hóa, gắn kết cộng đồng và quảng bá sản phẩm đặc sắc của quê hương, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là du lịch cộng đồng.
Sản phẩm cốm Việt Đan của gia đình chị Bàn Thị Ngọn đã nức tiếng xa gần. Những ngày này, gia đình chị đang đầu tư thêm boong rang lúa, máy dập vỏ để chuẩn bị cho mùa làm cốm.
Chị Ngọn chia sẻ: Từ khi về làm dâu ở Già Hạ đã thấy trong thôn có nghề làm cốm truyền thống, hương vị chẳng thua kém ở đâu nhưng thật tiếc lại không được quảng bá nên ít người biết đến.
Thế là chị hỏi han người già trong thôn cách làm cốm ngày xưa, rồi tự mình làm từng công đoạn, thử đi thử lại nhiều lần cho ra đúng hương vị truyền thống. Qua nhiều thất bại, mất gần 3 năm vừa làm vừa đi học hỏi thêm tại nhiều làng cốm truyền thống, chị mới làm chủ được quy trình làm cốm. Đến nay, cơ sở làm cốm của gia đình đã hoạt động ổn định, tạo nhiều việc làm cho chị em phụ nữ trong thôn, sản phẩm làm ra đến đâu tiêu thụ hết đến đó.
Nhờ sự nỗ lực không ngừng của người dân, cốm Già Hạ giờ đây không chỉ là món ăn quen thuộc trong làng mà còn trở thành sản phẩm nổi tiếng, được nhiều nơi biết đến.
Những hạt cốm thơm ngon, tinh túy từ bản Tày đã chinh phục được thực khách trong và ngoài tỉnh, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho bà con, đồng thời góp phần phát triển kinh tế địa phương. Hằng năm, cánh đồng thôn Già Hạ rộng hơn chục ha đều được bà con cấy lúa nếp chuẩn bị cho mùa làm cốm.
Không chỉ dừng lại ở việc khôi phục, người dân thôn Già Hạ còn chú trọng việc truyền nghề thế hệ trẻ gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa của nghề làm cốm. Những người trẻ được dạy cách chọn lúa, sao lúa, giã cốm, và quan trọng nhất là giữ vững tình yêu với nghề. Qua đó, nghề làm cốm là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người dân nơi đây.
Thôn Già Hạ với nghề làm cốm truyền thống là niềm tự hào của đồng bào dân tộc Tày và là minh chứng sống động cho sự bền bỉ, sáng tạo của những người dân thuần hậu, chất phác.
Những hạt cốm xanh mướt từ Già Hạ vừa mang hương vị của đất trời vừa chứa đựng cả một câu chuyện về tình yêu quê hương, lòng biết ơn và khát vọng gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.
