Liên tiếp từ đầu tháng 9/2025 đến nay, các hiện tượng thiên tai nguy hiểm như “bão chồng bão,” mưa lớn kèm sấm sét kinh hoàng, ngập lụt, sạt lở liên tiếp xảy ra, gây tổn thất nghiêm trọng về người và kinh tế. Điều này cho thấy tính chất cực đoan và khắc nghiệt của biến đổi khí hậu.
Chia sẻ với phóng viên về tình hình thời tiết, thiên tai trong quãng thời gian còn lại của năm 2025, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Mai Văn Khiêm - Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia (Cục Khí tượng Thủy văn), cho biết thiên tai còn diễn biến phức tạp.
Mưa lớn, sạt lở và rét đậm
- Xin ông cho biết nhận định về xu thế khí tượng thủy văn trong các tháng cuối năm 2025? Những loại hình thiên tai nào cần đặc biệt lưu ý?
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Mai Văn Khiêm: Trong các tháng cuối năm 2025, dự báo thời tiết - thủy văn sẽ có nhiều diễn biến phức tạp.
Trước tiên, với ENSO (hiện tượng chỉ cả El Nino và La Nina, liên quan với dao động của khí áp giữa 2 bờ phía Đông Thái Bình Dương-Đông Ấn Độ Dương) vẫn duy trì trạng thái trung tính nhưng nghiêng hơn về pha La Nina hoặc sẽ có một đoạn La Nina ngắn, không mạnh.
Với xu thế khí tượng trên, bão hoặc áp thấp nhiệt đới vẫn còn hoạt động và tiếp tục ảnh hưởng đến nước ta. Dự báo từ nay đến cuối năm 2025 vẫn còn khoảng từ 2 - 4 cơn bão, áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng trên Biển Đông, trong đó khoảng từ 1 - 2 cơn có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền nước ta.
Theo quy luật khí hậu, tháng 10-11 và nửa đầu tháng 12, bão thường ảnh hưởng nhiều nhất đến khu vực Trung Bộ. Tuy nhiên, dưới tác động của biến đổi khí hậu, thiên tai ngày càng bất thường, không loại trừ khả năng khu vực Bắc Bộ vẫn có thể chịu ảnh hưởng bão trong giai đoạn cuối mùa.
Vì vậy, cả Trung Bộ và Bắc Bộ đều cần đặc biệt đề phòng trong thời gian tới. Đặc biệt ở khu vực Trung Bộ, vùng từ Quảng Trị trở vào đến Lâm Đồng, bão, áp thấp nhiệt đới có khả năng tương tác với không khí lạnh đầu mùa gây mưa lớn ở miền Trung, kèm theo mưa lớn gây lũ, lũ quét, sạt lở đất ở vùng núi.
Ngoài ra, từ khoảng tháng 10/2025 sẽ có những đợt không khí lạnh bắt đầu ảnh hưởng. Từ tháng 11 trở đi, không khí lạnh có thể gia tăng cường độ. Cuối năm, không khí lạnh hoạt động mạnh hơn, nguy cơ rét đậm, rét hại và sương muối, băng giá ở vùng núi cao.
Vì vậy, người dân cần đặc biệt lưu ý các hiện tượng bão, mưa lớn, lũ quét, sạt lở, ngập úng đô thị và rét hại để chủ động phòng tránh, giảm thiểu thiệt hại.
Công tác dự báo thiên tai gặp nhiều khó khăn
- Chúng ta đã tập trung nhiều nguồn lực để dự báo, cảnh báo sớm thiên tai, song thiệt hại do thiên tai gây ra vẫn rất lớn. Theo ông, trong công tác phòng chống thiên tai hiện nay còn gặp khó khăn, thách thức gì?
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Mai Văn Khiêm: Trong những năm qua, chúng ta đã có nhiều tiến bộ trong công tác dự báo, cảnh báo sớm, nhưng thực tế vẫn còn một số hạn chế, nhất là với những loại hình thiên tai có tính biến động cao.
Ví dụ như dự báo cường độ bão, chúng ta đã nâng cao được chất lượng dự báo về đường đi. Tuy nhiên bài toán dự báo về cường độ bão vẫn là một bài toán khó giải với tất cả các nhà khoa học khí tượng trên thế giới, nhất là dự báo cường độ bão trước 3-5 ngày.
Hay đối với những loại hình thiên tai có quy mô nhỏ (như dông, lốc, sét, lũ quét và trượt lở đất) mới chỉ cảnh báo được trước từ 1-6 giờ; hoặc với hiện tượng mưa lớn cục bộ cũng là một hiện tượng khó trong dự báo.
Ngoài ra, việc truyền tải thông tin dự báo, cảnh báo đến người dân ở vùng sâu, vùng xa cũng còn hạn chế. Nhất là khi có thiên tai bão lũ lớn có thể gây mất điện, mất sóng liên lạc. Trong khi cơ sở hạ tầng phòng chống thiên tai một số nơi còn yếu, thiếu nguồn lực để đầu tư đồng bộ.
Đặc biệt, vẫn còn trường hợp chủ quan trong ứng phó thiên tai.
- Từ thực tế nêu trên, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia đã đề xuất các giải gì để góp phần phòng chống chuyên nghiệp và thích ứng an toàn hơn, qua đó góp phần giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai có thể gây ra?
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Mai Văn Khiêm: Chúng tôi đề xuất cần tiếp tục hiện đại hóa công nghệ quan trắc, tiếp tục đan dày số điểm quan trắc.
Đặc biệt là tiếp tục phát triển mô hình dự báo, ứng dụng trí tuệ nhân tạo AI vào nghiệp vụ, nâng cao năng lực phân tích để đưa ra bản tin sát hơn với thực tiễn, đặc biệt đối với các hiện tượng cực đoan.
Tiếp theo là tăng cường hệ thống truyền tin đa dạng, bảo đảm cảnh báo được truyền đạt nhanh chóng, dễ hiểu, đến tận người dân ở những khu vực dễ bị tổn thương; đẩy mạnh phối hợp giữa cơ quan khí tượng thủy văn với chính quyền địa phương, các lực lượng ứng phó và truyền thông nhằm kịp thời chuyển hóa thông tin dự báo thành hành động cụ thể.
Đồng thời, chú trọng đào tạo, nâng cao kỹ năng ứng phó cho cộng đồng và đưa kiến thức phòng tránh thiên tai vào các chương trình giáo dục.
Với những giải pháp đồng bộ này, công tác phòng chống thiên tai sẽ từng bước chuyên nghiệp hơn, giúp cộng đồng thích ứng an toàn, giảm thiệt hại.
Đổi mới toàn diện năng lực dự báo, cảnh báo
- Trong bối cảnh hiện nay, theo ông, đâu là giải pháp cấp bách nhất để ứng phó với biến đổi khí hậu và các hiện tượng thời tiết cực đoan, hiệu quả nhất?
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Mai Văn Khiêm: Theo tôi, giải pháp căn cơ và cũng là cấp bách nhất hiện nay là cần phải nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm kết hợp với tăng cường khả năng thích ứng của cộng đồng. Trong đó, cần hiện đại hóa công nghệ quan trắc, tăng cường mật độ trạm, tăng cường các quan trắc trên đại dương (bổ sung Radar trên biển, tăng thám sát khí quyển).
Trên cơ sở đó, chúng ta hoàn toàn có thể đồng bộ hóa dữ liệu và phát triển mô hình dự báo để theo dõi sát diễn biến bất thường, đồng thời xây dựng hệ thống truyền tải thông tin nhanh, dễ hiểu đến người dân.
Cùng với đó là đầu tư hạ tầng phòng chống thiên tai bền vững, quy hoạch phát triển gắn với thích ứng biến đổi khí hậu, và nâng cao ý thức, kỹ năng ứng phó của toàn xã hội. Thông tin phải được đưa tới cộng đồng một cách sớm, kịp thời và chủ động thì mới giảm được thiệt hại do biến đổi khí hậu và các hiện tượng thời tiết cực đoan.
- Về lâu dài, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia sẽ tiếp tục có giải pháp gì về công nghệ, cách thức dự báo, cảnh báo sớm; cũng như khuyến nghị gì để nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng?
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Mai Văn Khiêm: Chúng tôi sẽ tập trung triển khai kế hoạch đổi mới toàn diện nhằm nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo và phục vụ hiệu quả công tác phòng, chống thiên tai và phát triển bền vững.
Trọng tâm của kế hoạch là tiếp tục thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Cơ quan khí tượng thủy văn đã xác định bài toán lớn về khoa học công nghệ của ngành là: “Làm chủ công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) trong dự báo khí tượng thủy văn, xây dựng hệ thống AI toàn diện cho dự báo khí tượng, thủy văn đa quy mô với độ chính xác cao và tự động hóa các nghiệp vụ dự báo.”
Chúng tôi cũng xác định sẽ ưu tiên ứng dụng các công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), Internet vạn vật (IoT) vào toàn bộ quy trình nghiệp vụ khí tượng thủy văn, từ quan trắc, thu nhận và xử lý dữ liệu, đến phân tích, dự báo, truyền tin.
Việc làm chủ các công nghệ trên không chỉ góp phần nâng cao độ chính xác và tính tự động hóa trong công tác chuyên môn, mà còn mở ra hướng phát triển một hệ thống dự báo thông minh, đa quy mô, đáp ứng tốt yêu cầu phục vụ người dân, chính quyền và các ngành kinh tế trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp.
Bên cạnh đó, chúng tôi cũng khuyến nghị các địa phương đẩy mạnh quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng thông qua việc xây dựng mạng lưới thông tin hai chiều giữa cơ quan dự báo và cơ sở, tổ chức tập huấn, diễn tập để người dân chủ động hơn trong ứng phó.
Theo tôi, chỉ khi kết hợp chặt chẽ giữa dự báo chính xác, truyền thông hiệu quả và sự tham gia chủ động của cộng đồng thì mới nâng cao được hiệu quả phòng chống và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai.
- Trân trọng cảm ơn ông!
