Trong báo cáo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về các văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng do Tổng Bí thư Tô Lâm trình bày tại khai mạc Đại hội XIV đã nhấn mạnh 8 nội dung xuyên suốt tập trung triển khai các quyết sách chiến lược đó là: "Văn hóa và con người - nền tảng tinh thần của xã hội, sức mạnh nội sinh, nguồn lực và động lực phát triển của đất nước". Điều đó tiếp tục khẳng định vị trí trung tâm của văn hóa trong chiến lược phát triển bền vững.
Tại Lào Cai, các giá trị văn hóa và con người đang được phát huy như nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần tạo động lực cho tăng trưởng nhanh, bền vững.
Khi văn hóa trở thành nguồn lực phát triển
Phường Nghĩa Lộ - mảnh đất được mệnh danh là cội nguồn của người Thái đen là nơi những giá trị văn hóa truyền thống vẫn được gìn giữ bền bỉ trong đời sống hằng ngày. Từ điệu xòe Thái, tiếng khèn bè, khèn pí đến nếp nhà sàn, ẩm thực, trang phục truyền thống cùng các lễ hội như: Xên Đông, Hạn Khuống, Xíp Xí..., tất cả không chỉ được bảo tồn qua nhiều thế hệ mà đang trở thành điểm nhấn thu hút du khách, tạo sinh kế bền vững cho người dân.
Nhiều hộ gia đình chủ động tham gia làm du lịch cộng đồng, mở không gian trải nghiệm văn hóa ngay tại nhà, để du khách hòa mình vào nhịp sống bản địa. Từ những hoạt động gần gũi ấy, văn hóa ở Nghĩa Lộ không chỉ được bảo tồn mà còn được “đánh thức”, trở thành nguồn lực thiết thực cho phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
Chị Hà Thị Chinh - chủ Homestay Cương Chinh ở tổ dân phố Đêu 2, phường Nghĩa Lộ cho biết: Du khách đến đây không chỉ để nghỉ ngơi mà rất thích trải nghiệm đời sống văn hóa của người Thái. Họ muốn cùng chúng tôi nấu ăn, nghe kể chuyện phong tục, xem múa xòe, mặc thử trang phục truyền thống. Nhờ vậy, gia đình tôi có thêm thu nhập, các con hiểu và tự hào hơn về văn hóa dân tộc mình. Làm du lịch cũng chính là cách để giữ gìn bản sắc của cha ông.
Biến di sản thành tài nguyên phát triển
Một trong những hướng đi được tỉnh chú trọng là gắn phát triển du lịch với bảo tồn và phát huy giá trị tài nguyên thiên nhiên, di sản lịch sử - văn hóa và bản sắc các dân tộc. Lào Cai không chỉ bảo tồn di sản theo cách “giữ gìn nguyên trạng” mà từng bước chuyển hóa giá trị văn hóa thành động lực phát triển, đặc biệt trong lĩnh vực du lịch và xây dựng đời sống văn hóa cơ sở.
Việc bảo tồn di tích, phục dựng lễ hội, nâng cao vai trò nghệ nhân và cộng đồng dân cư đã góp phần hình thành hệ sinh thái văn hóa sống động, nơi người dân vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là người hưởng lợi từ di sản.
Ông Hoàng Văn Cói - Phó Chủ tịch UBND xã Lâm Thượng cho biết: Khi người dân nhận thấy giá trị văn hóa gắn trực tiếp với đời sống và sinh kế, họ sẽ chủ động hơn trong việc gìn giữ. Ở Lâm Thượng, các lễ hội, nghề truyền thống, nếp sinh hoạt cộng đồng được duy trì tự nhiên trong đời sống hằng ngày, vừa bảo tồn bản sắc, vừa tạo cơ hội phát triển du lịch, nâng cao thu nhập.
Hiện Lào Cai khai thác hiệu quả 60 di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có 4 di sản đại diện của nhân loại và 56 di sản cấp quốc gia; cùng 207 di tích được xếp hạng, gồm 1 di tích quốc gia đặc biệt, 34 di tích quốc gia và 172 di tích cấp tỉnh. Công tác tu bổ, quy hoạch, bảo vệ di tích được thực hiện bài bản; các lễ hội truyền thống được rà soát, chấn chỉnh nhằm giữ gìn nét nguyên bản.
Nghi lễ cúng rừng của người Pa Dí, xã Mường Khương; Tết mừng cơm mới (Dạ sợ da) của người Xá Phó xã Văn Bàn, Dương Quỳ, Võ Lao, Chiềng Ken; Động Gốc Găng, Mường Khương; núi Ngũ Chỉ Sơn, xã Ngũ Chỉ Sơn; Đền Mẫu Thái Niên, thôn Thái Niên, xã Bảo Thắng.
Việc xây dựng cơ sở dữ liệu quản lý di sản cũng được đẩy mạnh, giúp bảo tồn và khai thác hiệu quả hơn.
Tại xã Đông Cuông - nơi hội tụ không gian tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng Ngàn gắn với quần thể Di tích Lịch sử văn hóa Quốc gia Đền Đông Cuông và lễ hội truyền thống đã được ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản luôn được đặt lên hàng đầu.
Địa phương xác định di sản chỉ được bảo vệ bền vững khi gắn với ý thức và trách nhiệm cộng đồng. Bên cạnh việc giữ gìn không gian di tích, chúng tôi chú trọng tuyên truyền để người dân hiểu rõ giá trị lễ hội, nghi thức truyền thống, từ đó tự giác thực hành và bảo tồn. Xã cũng hướng dẫn bà con tham gia các hoạt động dịch vụ phù hợp trong dịp lễ hội, vừa bảo đảm sự trang nghiêm, vừa tạo thêm sinh kế.
Trong năm 2025, tỉnh Lào Cai đã có thêm 4 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào danh mục quốc gia; 2 danh lam thắng cảnh và 1 di tích lịch sử được xếp hạng cấp tỉnh.
Chính sách tiếp sức cho văn hóa cơ sở
Những năm qua, phong trào văn hóa, văn nghệ, thể thao quần chúng trên địa bàn tỉnh có nhiều chuyển biến tích cực. Toàn tỉnh xây dựng được nhiều câu lạc bộ văn hóa, đội văn nghệ quần chúng và hỗ trợ nghệ nhân dân tộc thiểu số trong việc lưu truyền, phổ biến các hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống.
Tuy nhiên, hoạt động của các câu lạc bộ ở cơ sở vẫn gặp không ít khó khăn về kinh phí và điều kiện duy trì. Từ thực tiễn đó, Nghị quyết số 39/2025/NQ-HĐND của HĐND tỉnh Lào Cai về chính sách hỗ trợ câu lạc bộ văn hóa - nghệ thuật - thể thao nòng cốt giai đoạn 2026 - 2030 đã được ban hành, tạo nguồn lực và hành lang pháp lý để các địa phương củng cố mô hình văn hóa cơ sở. Theo đó, mỗi câu lạc bộ được hỗ trợ 150 triệu đồng để trang bị cơ sở vật chất ban đầu và 30 triệu đồng/năm để duy trì hoạt động.
Nghệ nhân ưu tú Lạc Tiên Sinh, thôn Khe Gầy, xã Yên Bình chia sẻ: Chúng tôi rất vui mừng khi tỉnh có chính sách quan tâm đến các câu lạc bộ văn hóa ở cơ sở. Khi có điều kiện về trang thiết bị và kinh phí, bà con sẽ duy trì sinh hoạt thường xuyên hơn, lớp trẻ có môi trường học hỏi, tiếp nối các giá trị truyền thống.
Văn hóa tạo đà cho du lịch bứt phá
Những chuyển động tích cực từ cơ sở cùng định hướng đúng đắn trong bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa đã tạo tác động rõ nét đến phát triển du lịch. Khi di sản được “sống” trong cộng đồng, khi văn hóa trở thành sản phẩm trải nghiệm đặc trưng, Lào Cai dần khẳng định sức hấp dẫn riêng trên bản đồ du lịch vùng cao.
Năm 2025, tổng lượng khách đến Lào Cai ước đạt trên 10,511 triệu lượt, đạt 102% kế hoạch; trong đó khách quốc tế đạt khoảng 1,5 triệu lượt. Tổng thu từ du lịch ước đạt 46,5 nghìn tỷ đồng, bằng 100,3% kế hoạch đề ra.
Ông Nông Việt Yên - Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh nhấn mạnh: Kết quả này khẳng định khi văn hóa được đặt đúng vị trí và khai thác phù hợp, các giá trị truyền thống không chỉ được gìn giữ mà còn tạo ra nguồn thu và sinh kế cho người dân. Đây là hướng đi mà tỉnh Lào Cai sẽ tiếp tục duy trì trong thời gian tới.
Thực tiễn ở Lào Cai cho thấy, khi văn hóa và con người được coi là nền tảng tinh thần của xã hội, là nguồn lực nội sinh cho phát triển, thì “sức mạnh mềm” của dân tộc sẽ được hiện thực hóa bằng những kết quả cụ thể trong đời sống và tăng trưởng kinh tế - xã hội. Văn hóa không đứng ngoài sự phát triển mà đang trở thành một trong những động lực quan trọng, góp phần tạo nên diện mạo mới cho Lào Cai trên hành trình phát triển nhanh và bền vững.
