Một buổi chiều cuối xuân, trong căn nhà nhỏ ở thôn Làng Mới, xã Bản Xèo (trước kia là xã Mường Vi), tiếng chuông đồng vang lên nhịp nhàng hòa cùng giọng hát trầm ấm của bà Vàng Thị Súi, sinh năm 1960. Người phụ nữ đã ngoài sáu mươi ấy được bà con trong vùng biết đến như một thầy Then có uy tín.
Sau khi hoàn thành các nghi lễ Then, bà nhẹ nhàng cởi chiếc khăn đội đầu, gấp lại bộ trang phục hành lễ và cẩn thận cất từng dụng cụ quen thuộc như chuông đồng, quạt Then vào chiếc túi vải đã theo bà suốt nhiều năm. Khi mọi thứ đã gọn gàng, bà mới ngồi lại trò chuyện cùng mọi người.
Bà Súi cho biết, trước đây bà chỉ biết hát vài làn điệu dân ca truyền thống của người Giáy. Đến khoảng năm 2000, sau khi được một người thầy trong vùng truyền dạy và hướng dẫn các nghi thức, bà bắt đầu theo con đường làm thầy Then. “Làm Then không phải ai cũng có thể đảm nhiệm, mà phải là người có duyên, hay còn có thể nói là được chọn. Làm Then không chỉ là hát hay mà còn phải hiểu các bài cúng, hiểu phong tục và giữ cái tâm trong sáng để giúp bà con cầu an, cầu may”, bà chia sẻ.”
Từ đó đến nay, hơn hai mươi năm qua, bà Súi đã tham gia thực hành nhiều nghi lễ Then trong bản và các vùng lân cận, thậm chí đến các địa phương xa xôi của Lai Châu, Sơn La, Điện Biên…. Với bà, mỗi nghi lễ không chỉ là công việc mà còn là trách nhiệm gìn giữ nét văn hóa truyền thống của dân tộc mình.
Các nghi lễ Then của người Giáy được tổ chức nhiều nhất vào tháng Giêng sau Tết và tháng Bảy âm lịch. Đây là thời điểm người dân mong cầu cho một năm mới an lành, mùa màng thuận lợi và cuộc sống bình yên. Những buổi lễ không chỉ mang đậm nét văn hóa truyền thống mà còn là dịp để bà con gặp gỡ, chia sẻ và thêm gắn bó với nhau.
Trước khi nghi lễ bắt đầu, gia chủ sẽ chuẩn bị các lễ vật như gà, xôi, rượu, bánh truyền thống và hoa quả. Trong không gian trang nghiêm, thầy Then một tay cầm chuông đồng, một tay cầm quạt giấy cất lên những câu hát Then cổ mang theo ước vọng, mong cầu của nhân dân gửi đến tổ tiên và các vị thần linh.
Theo bà Vàng Thị Súi, trong nghi lễ Then của người Giáy, chiếc chuông đồng là nhạc cụ không thể thiếu. Chuông có hai loại: một loại là chuông đồng đơn với hình dáng nhỏ gọn, khi rung phát ra âm thanh trong và vang. Loại còn lại có nhiều hạt đồng nhỏ chụm lại ở phần tay cầm, khi lắc tạo ra âm thanh leng keng rộn ràng, góp phần làm cho không gian nghi lễ thêm linh thiêng.
Đáng chú ý, mỗi làn điệu Then lại có cấu trúc riêng và phải được hát theo đúng trình tự nghi lễ. Những câu hát Then không chỉ mang màu sắc tín ngưỡng mà còn phản ánh đời sống của người dân vùng cao. Trong đó có những lời ca về lao động sản xuất, về tình cảm gia đình, về sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên và thần linh.
Là người gắn bó nhiều năm với nghi lễ Then, bà Vàng Thị Súi luôn tâm niệm rằng việc thực hành nghi lễ phải giữ được ý nghĩa văn hóa truyền thống, tránh những biểu hiện mê tín hay lãng phí.
“Là thầy Then nhưng tôi không tuyên truyền mê tín dị đoan. Tôi luôn giải thích cho bà con hiểu rằng nghi lễ Then của người Giáy chủ yếu mang ý nghĩa văn hóa và tinh thần, giúp con người có thêm niềm tin vào cuộc sống, cầu mong sức khỏe, hạnh phúc và sự bình an,” bà chia sẻ.
Những năm gần đây, bà Súi cũng bắt đầu truyền dạy lại các làn điệu Then cho một số người trẻ trong bản. Với bà, điều quan trọng nhất là để thế hệ sau hiểu và trân trọng những giá trị văn hóa mà cha ông để lại.
Bà Vàng Thị Yêu, người dân thôn Làng Mới, xã Bản Xèo cho biết: “Từ lâu người Giáy chúng tôi tin rằng làm lễ Then sẽ giúp gia đình yên tâm hơn, cầu mong sức khỏe, mùa màng thuận lợi. Quan trọng hơn là dịp để bà con trong bản cùng nhau tụ họp, chia sẻ niềm vui.”
Với bà con người Giáy ở Bản Xèo, một trong những thời điểm đặc biệt trong năm là ngày mùng 3 Tết Nguyên đán. Vào ngày này, nhiều gia đình và người dân trong vùng thường tụ họp tại nhà các thầy Then để cùng tham gia nghi lễ đầu năm. Mọi người cùng nhau làm lễ, cùng lắng nghe những làn điệu Then cổ, cầu chúc cho một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống bình an.
Theo ông Phạm Văn Tuân, trưởng thôn Làng Mới, xã Bản Xèo, những nghi lễ như vậy không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn góp phần gắn kết cộng đồng. Mỗi dịp làm lễ để người dân trong bản gặp gỡ, thắt chặt tình làng nghĩa xóm và cùng nhau giữ gìn phong tục truyền thống.
Ngày nay, cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội, nhiều giá trị văn hóa truyền thống đang dần thay đổi. Tuy nhiên, ở những bản làng vùng cao như Bản Xèo, tiếng chuông đồng và lời hát Then của người Giáy vẫn vang lên trong các dịp lễ truyền thống. Những giai điệu mộc mạc ấy như nhắc nhở các thế hệ hôm nay và mai sau về cội nguồn văn hóa của dân tộc, để rồi từ đó tiếp tục trân trọng, gìn giữ và trao truyền những nét đẹp bản sắc ấy cho tương lai.
