Trong ký ức của nhiều ngư dân gắn bó với hồ Thác Bà, vùng nước mênh mông này từng là nguồn sinh kế của hàng nghìn hộ dân ven hồ. Những năm 70 - 80 của thế kỷ trước, nơi đây được ví như “kho cá khổng lồ” của miền Bắc, với sản lượng khai thác hàng nghìn tấn mỗi năm. Cá mương, cá thiểu, cá mè, cá măng… xuất hiện dày đặc, tạo nên một hệ sinh thái thủy sản phong phú.
Ông Nguyễn Văn Tiến, ngư dân nhiều năm sinh sống trên hồ, nhớ lại: Mỗi lần tàu khách cập bến Hương Lý, tiếng chân vịt khuấy động mặt nước là từng đàn cá nhỏ quẫy trắng cả mạn tàu. Khi ấy, chỉ cần thả lưới xuống lòng hồ là có thể thu về những mẻ cá đầy ắp.
Tuy nhiên, nguồn lợi thủy sản phong phú, dồi dào dần biến mất khi các hình thức khai thác tận diệt xuất hiện ngày càng nhiều. Từ sử dụng mìn, kích điện đến các loại lưới vét mắt nhỏ, vó điện công suất lớn…, nhiều người bất chấp quy định để tận thu nguồn lợi trước mắt. Không chỉ cá lớn, cá nhỏ mà cả tôm, cua, sinh vật phù du cũng bị hủy diệt. Các bãi cá đẻ Bảo Ái - khu vực rộng lớn được quy hoạch đặc biệt, cấm đánh bắt nghiêm ngặt để làm nơi sinh sản cho cá, cũng bị xâm hại nghiêm trọng.
Hậu quả là nguồn lợi thủy sản trên hồ suy giảm nhanh chóng. Nhiều loài cá quý hiếm gần như biến mất, trong đó cá măng - loài từng gắn với thương hiệu hồ Thác Bà đã không còn xuất hiện. Nhiều ngư dân rơi vào cảnh đánh bắt qua đêm nhưng sản lượng chỉ đủ bù chi phí.
Trước thực trạng đó, ngày 29/7/2025, UBND tỉnh Lào Cai ban hành Văn bản số 740, yêu cầu các sở, ngành, địa phương triển khai đồng bộ các giải pháp bảo vệ và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản, đặc biệt tại khu vực hồ Thác Bà. Các hành vi sử dụng ngư cụ cấm, kích điện, vật liệu nổ, khai thác sai quy định bị kiểm tra, xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật.
Thực hiện chỉ đạo này, các xã, phường ven hồ đã đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân từ bỏ phương thức khai thác tận diệt, hỗ trợ triển khai mô hình đồng quản lý, gắn bảo vệ nguồn lợi thủy sản với lợi ích kinh tế và môi trường; đồng thời, lực lượng công an cơ sở tăng cường bám nắm địa bàn, phát hiện và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm.
Một trong những kết quả rõ nét nhất là tình trạng sử dụng vật liệu nổ để đánh bắt cá gần như chấm dứt hoàn toàn. Các bộ kích điện công suất lớn từng phổ biến trên hồ cũng dần bị loại bỏ.
Chị Nguyễn Thị Hường, xã Yên Bình, người từng sử dụng vó điện, chia sẻ: Trước đây, vì mưu sinh, gia đình tôi đầu tư phương tiện đánh bắt bằng điện. Tuy nhiên, sau thời gian khai thác cạn kiệt, lượng cá ngày càng ít, chủ yếu chỉ còn cá nhỏ. Khi được tuyên truyền, gia đình đã tự tháo dỡ thiết bị, chuyển sang phương thức đánh bắt truyền thống".
Sự thay đổi trong nhận thức của người dân cùng với các biện pháp quản lý quyết liệt đang mang lại hiệu quả tích cực. Dù chưa có thống kê khảo sát toàn diện, song nhiều ngư dân cho biết tôm, cá trên hồ đã xuất hiện trở lại với mật độ dày hơn.
Anh Nguyễn Văn Lưu, tổ 12, xã Thác Bà cho biết: Những đàn cá mương, cá thiểu đã bắt đầu xuất hiện nhiều hơn. Dù chưa thể phong phú như trước, nhưng đây là tín hiệu đáng mừng.
Anh Trần Sách Phương, ngư dân ở tổ 13, xã Yên Bình chia sẻ: Tôi đã bán phế liệu bộ kích điện công suất lớn từ cuối năm ngoái. Giờ cá trên hồ khá nhiều nên tôi quay trở lại nghề câu cá thiểu; đêm nào không có trăng, chịu khó câu cũng kiếm được hơn 10 kg. Cá thiểu hồ Thác Bà thịt rất thơm ngon, dễ bán nên thu nhập cũng tạm ổn”.
Cùng với sự phục hồi nguồn lợi thủy sản, hồ Thác Bà cũng đang thu hút thêm du khách đến trải nghiệm câu cá, khám phá sinh thái, góp phần tạo thêm hướng phát triển kinh tế du lịch cho địa phương.
Tuy vậy, để bảo đảm sự hồi sinh này mang tính bền vững, công tác quản lý, tuần tra, kiểm soát cần được duy trì thường xuyên. Các ngành chức năng cần tiếp tục nghiên cứu phục hồi bãi cá đẻ, thả bổ sung các giống cá bản địa, đồng thời ngăn chặn triệt để nguy cơ tái diễn tình trạng khai thác tận diệt.
Sự hồi sinh của nguồn lợi thủy sản trên hồ Thác Bà không chỉ là tín hiệu tích cực về môi trường sinh thái, còn cho thấy, khi chính quyền quyết liệt, người dân đồng thuận và cùng thay đổi, thiên nhiên hoàn toàn có cơ hội được phục hồi. Đây cũng là nền tảng quan trọng để hồ Thác Bà phát triển theo hướng kinh tế xanh, bền vững trong tương lai.
