Trong định hướng đó, việc bảo tồn và phát huy các giá trị di sản, từ hệ thống di tích lịch sử đến các loại hình văn hóa dân gian là hướng quan trọng để khơi thông nguồn lực văn hóa phục vụ phát triển bền vững. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cần có các giải pháp đồng bộ nhằm đưa di sản gắn kết chặt chẽ hơn với đời sống xã hội hiện nay.
Nghiên cứu di tích để làm rõ giá trị lịch sử
Theo Tiến sĩ Hà Văn Cẩn, Viện trưởng Viện Khảo cổ học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), để các giá trị di sản trở thành nguồn lực cho phát triển, trước hết cần nhận diện đầy đủ ý nghĩa lịch sử của hệ thống di tích.
Tiến sĩ Hà Văn Cẩn cho rằng, văn hóa không chỉ thể hiện qua các biểu hiện bề nổi như lễ hội, phong tục hay những công trình kiến trúc cổ, mà còn là hệ thống giá trị được hình thành trong suốt quá trình phát triển lâu dài của cộng đồng. Những giá trị ấy được tích lũy qua nhiều thế hệ, góp phần tạo nên bản sắc của mỗi dân tộc.
Trong tiến trình lịch sử, các di tích cùng với những phát hiện khảo cổ học đóng vai trò quan trọng trong việc giúp xã hội hiểu rõ hơn về quá khứ. Thông qua tư liệu khảo cổ, các nhà nghiên cứu có thể phục dựng đời sống kinh tế và xã hội của các cộng đồng cư dân trong từng giai đoạn lịch sử. Nhiều kết quả nghiên cứu tại các di tích quan trọng hiện nay có giá trị khoa học rất lớn. Tuy nhiên, trong không ít trường hợp, những kết quả này chưa được giới thiệu một cách sinh động tới công chúng. Điều đó khiến nhiều di tích dù có ý nghĩa lịch sử sâu sắc nhưng vẫn chưa thực sự trở thành những điểm đến hấp dẫn.
Để phát huy tốt hơn giá trị của các di tích, cần tăng cường sự phối hợp giữa các nhà nghiên cứu, cơ quan quản lý và các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực du lịch. Khi các kết quả nghiên cứu khoa học được chuyển hóa thành những câu chuyện lịch sử dễ tiếp cận, di tích sẽ trở thành không gian trải nghiệm hấp dẫn hơn đối với du khách.
Một nội dung đáng chú ý được đặt ra trong Nghị quyết 80 là yêu cầu đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa. Theo lộ trình, Việt Nam phấn đấu hoàn thành số hóa 100% các di sản đã được xếp hạng cấp quốc gia và quốc gia đặc biệt vào năm 2026. Theo Tiến sĩ Hà Văn Cẩn, công nghệ có thể hỗ trợ hiệu quả cho việc tái hiện các không gian lịch sử và những công trình kiến trúc đã mất. Thông qua các ứng dụng như thực tế ảo hoặc thực tế tăng cường, công chúng có thể hình dung rõ hơn diện mạo của các công trình trong quá khứ.
Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ cần được thực hiện trên cơ sở dữ liệu khoa học chính xác. Nếu thiếu nền tảng nghiên cứu vững chắc, việc tái hiện lịch sử bằng công nghệ có thể dẫn đến những hình dung sai lệch về quá khứ. Bên cạnh đó, Tiến sĩ Hà Văn Cẩn cho rằng cần quan tâm hơn đến việc đào tạo nguồn nhân lực trong lĩnh vực nghiên cứu và bảo tồn di tích. Hiện nay số lượng cán bộ nghiên cứu chuyên sâu trong các ngành như khảo cổ học, lịch sử hay bảo tồn vẫn còn hạn chế so với yêu cầu thực tế.
Khi các kết quả nghiên cứu được khai thác hợp lý và gắn với các hoạt động giáo dục, du lịch và truyền thông, các giá trị lịch sử sẽ được lan tỏa rộng rãi hơn trong xã hội, đồng thời góp phần tạo thêm nguồn lực cho phát triển.
Phát huy giá trị truyền thống từ cộng đồng
Bên cạnh nghiên cứu khoa học, cộng đồng giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì và trao truyền các giá trị truyền thống. Theo ông Nguyễn Đình Chỉnh, Chủ tịch Hội Văn học dân gian Hải Phòng, một trong những khó khăn trong công tác bảo tồn hiện nay là việc đánh giá giá trị của các loại hình di sản phi vật thể.
Khác với các di tích hay hiện vật có thể xác định cụ thể, nhiều loại hình sinh hoạt dân gian chủ yếu được lưu giữ thông qua trí nhớ và thực hành của cộng đồng. Vì vậy, việc xác định giá trị của các loại hình di sản phi vật thể để áp dụng các chính sách hỗ trợ đôi khi gặp không ít khó khăn.
Ông Nguyễn Đình Chỉnh cho rằng, trong thực tế vẫn có thể tham khảo một số tiêu chí nhất định để đánh giá mức độ lan tỏa của một loại hình sinh hoạt truyền thống. Chẳng hạn, mức độ quan tâm của công chúng có thể được thể hiện qua số lượng người tham gia, số người học tập hoặc biểu diễn trong đời sống xã hội. Những loại hình thu hút đông đảo người tham gia thường cho thấy sức sống mạnh mẽ trong cộng đồng và cần được quan tâm đầu tư tương xứng để tiếp tục phát huy.
Tuy nhiên, việc đánh giá cũng cần được thực hiện linh hoạt. Trong thực tế, nhiều loại hình chỉ tồn tại trong phạm vi một cộng đồng nhỏ hoặc mới được khôi phục sau thời gian dài mai một. Nếu chỉ dựa vào số lượng người tham gia thì khó phản ánh đầy đủ giá trị của những loại hình này.
Trong những trường hợp đó, yếu tố quan trọng cần được xem xét là nỗ lực của cộng đồng địa phương trong việc gìn giữ và truyền dạy các giá trị truyền thống. Khi người dân chủ động duy trì các lễ hội, sinh hoạt cộng đồng hay các hình thức nghệ thuật dân gian, điều đó cho thấy cộng đồng đang bảo vệ bản sắc của chính mình.
Theo ông Nguyễn Đình Chỉnh, sự đa dạng của các loại hình sinh hoạt truyền thống tại địa phương đã tạo nên bức tranh phong phú của đời sống văn hóa Việt Nam. Mỗi vùng miền với những hình thức sinh hoạt riêng góp phần hình thành bản sắc chung của dân tộc.
Khi các giá trị truyền thống được gắn với du lịch cộng đồng hoặc các sản phẩm văn hóa địa phương, người dân sẽ có thêm động lực để duy trì và truyền dạy các hình thức sinh hoạt dân gian, qua đó vừa góp phần gìn giữ di sản vừa tạo sinh kế, đặc biệt tại các vùng nông thôn, ven biển và hải đảo. Cách tiếp cận này cũng giúp các giá trị ấy tiếp tục lan tỏa trong đời sống hiện đại, từng bước trở thành nguồn lực cho phát triển bền vững.
