Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất giàu truyền thống văn hóa, ngay từ thuở nhỏ, những điệu xòe, câu khắp của cha ông đã thấm sâu vào tâm hồn, dần trở thành niềm đam mê gắn bó suốt đời của nghệ nhân Hoàng Thị Văn. Với bà, văn hóa Thái không chỉ là di sản, mà là sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, thôi thúc bà không ngừng nghiên cứu, sưu tầm và lưu giữ những giá trị cổ truyền. Năm 2022, bà được công nhận danh hiệu Nghệ nhân dân gian - phần thưởng cao quý ghi nhận những nỗ lực và tâm huyết mà bà trong suốt những năm tháng tuổi trẻ.
Là người am hiểu sâu sắc 6 điệu xòe cổ - cội nguồn của nghệ thuật xòe Thái đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Nghệ nhân Hoàng Thị Văn cho biết, đó là các điệu xòe vòng, nâng khăn mời rượu, bổ bốn, bước tiến lùi, tung khăn và vỗ tay đi vòng tròn. Hầu hết các điệu xòe đều thể hiện sự đoàn kết, gắn kết cộng đồng và tình yêu với văn hóa dân tộc. Để lưu giữ vốn văn hóa quý giá đó, bà đã mở các lớp học miễn phí, dạy múa, hát cho các em học sinh.
Em Điêu Thị Diễm - học sinh lớp 9B, Trường TH&THCS Nguyễn Quang Bích phường Nghĩa Lộ đã gắn bó với lớp học của bà Văn ngay từ ngày đầu thành lập, chia sẻ: "Lúc đầu, em học vì tò mò, nhưng càng học với bà Văn, em càng thấy yêu văn hóa của dân tộc mình. Bà không chỉ dạy chúng em cách múa sao cho đúng, cho duyên, mà còn kể về ý nghĩa của từng điệu xòe. Nhờ có bà, em thấy tự hào hơn về nguồn cội dân tộc."
Cùng chung niềm đam mê đó, em Hoàng Anh Thư - lớp 5B, Trường TH&THCS Nguyễn Quang Bích, dù còn nhỏ tuổi nhưng luôn chăm chỉ tham gia đầy đủ các buổi học do bà Văn truyền dạy. Thư tâm sự: "Con rất thích đến lớp học của bà Văn. Bà dạy rất tận tình, chỗ nào khó bà đều hướng dẫn tỉ mỉ. Con thích nhất là điệu xòe "Nắm tay nhau". Bà bảo, điệu này thể hiện sự đoàn kết, gắn bó của mọi người”.
Còn đối với nghệ nhân Hoàng Thị Văn, mỗi đứa trẻ hiểu và yêu văn hóa dân tộc đều là những "hạt giống" được gieo xuống, nuôi dưỡng niềm tin rằng trong tương lai, bản sắc văn hóa Thái sẽ tiếp tục được gìn giữ và không bị hòa tan trước dòng chảy của thời gian. "Văn hóa Thái như mạch nước ngầm, lúc nào cũng chảy nhưng nếu không biết giữ thì nước sẽ cạn. Tôi còn sức thì còn đi, còn dạy. Nhìn thấy các cháu say mê với điệu xòe, câu khắp, tôi thấy rất vui. Đó là hạnh phúc lớn nhất cuộc đời tôi” - bà Văn chia sẻ.
Chính vì niềm đam mê ấy, lớp học của bà không chỉ đơn thuần là nơi dạy múa, dạy hát, mà đã trở thành mái nhà chung - nơi những câu chuyện về nguồn cội được kể lại bằng nhịp điệu và tâm tình.
Trong giai đoạn 2016 - 2017, nghệ nhân Hoàng Thị Văn đã mở 3 lớp truyền dạy cho phụ nữ và 2 lớp cho thanh niên. Từ năm 2018 đến nay, bà tiếp tục tổ chức 3 lớp truyền dạy dành cho thiếu nhi. Đặc biệt, năm 2022, nghệ nhân Hoàng Thị Văn trực tiếp đứng lớp truyền dạy cho lực lượng hạt nhân văn hóa của 14 xã, phường thuộc thị xã Nghĩa Lộ (trước khi hợp nhất). Lớp học được tổ chức liên tục trong 3 tháng, thu hút gần 200 lượt học viên tham gia.
Trải qua hơn 30 năm gắn bó với hành trình gìn giữ và lan tỏa văn hóa Thái, nghệ nhân Hoàng Thị Văn luôn tâm niệm rằng, để bản sắc văn hóa dân tộc không bị hòa tan trong dòng chảy hiện đại, người truyền dạy phải trở thành chiếc cầu nối giữa các thế hệ. Không chỉ dừng lại ở việc dạy 6 điệu xòe cổ đã được UNESCO vinh danh, bà còn tận tình hướng dẫn thế hệ trẻ cách mặc bộ váy áo cỏm sao cho đúng, cách thắt dải khăn sao cho duyên dán; đồng thời nhắc nhở họ biết cách giữ gìn nếp sống, tiếng nói của dân tộc mình. Đối với bà, mỗi bước chân trong điệu xòe nắm tay nhau hay cử chỉ mời rượu đều chứa đựng những triết lý nhân sinh sâu sắc về sự hiếu khách, lòng thủy chung và tinh thần đoàn kết cộng đồng của người Thái vùng Mường Lò.
Hình ảnh người nghệ nhân đôi tay uyển chuyển theo nhịp trống chiêng, kiên nhẫn uốn nắn từng động tác cho học trò đã trở nên quen thuộc tại mảnh đất Mường Lò. Nghệ nhân Hoàng Thị Văn tin rằng, chỉ cần tình yêu với văn hóa còn chảy mãi trong lòng lớp trẻ, thì bản sắc dân tộc sẽ như dòng suối Thia, luôn dâng trào và không bao giờ vơi cạn. Những lớp học miễn phí của bà chính là hạt giống quý, để mai này giữa nhịp sống hối hả, tiếng khèn, điệu xòe vẫn mãi là linh hồn, là niềm tự hào của mỗi người con đất Thái. Những đóng góp của bà không chỉ góp phần bảo tồn di sản mà còn khơi dậy lòng tự hào dân tộc trong lòng thế hệ trẻ, để mạch nguồn văn hóa Thái mãi tỏa hương như đóa hoa ban trắng giữa lòng di sản Mường Lò xinh đẹp và mến khách.
