Cây quế nuôi người, người giữ đất
Trong căn nhà khang trang nằm giữa vùng đồi núi trập trùng của thôn Thác Tiên, ông Đặng Nho Quyên - dân tộc Dao, người kỳ cựu gắn bó với cây quế, bồi hồi nhớ lại những ngày gian khó. Ông bảo, người Dao ở đây sống nhờ rừng, bám vào cây quế từ bao đời nay.
“Trước đây giá trị cây quế chưa cao nhưng từ năm 1981 trở lại đây, bà con bắt đầu tập trung phát triển mạnh. Giờ đây, cây quế có giá trị rất lớn. Con cái học hành, quần áo, xây nhà, mua xe... tất cả đều nhờ vào cây quế” - ông Quyên chia sẻ.
Điều đặc biệt của cây quế Mỏ Vàng là không bỏ đi thứ gì. Từ vỏ, lá, cành, cho đến gỗ sau khi bóc vỏ đều bán được tiền. Thậm chí gốc rễ cũng có giá trị.
Gia đình bà Đặng Thị Lý ở thôn Thác Tiên, xã Mỏ Vàng hiện đang canh tác khoảng 3 - 4 ha. Đây là lứa quế thứ hai, thứ ba được trồng lại trên mảnh đất của gia đình. Với bà, cây quế không chỉ là kinh tế, mà là sự ổn định cho tương lai. Bà Lý cho biết: Nghề trồng quế là do cha ông để lại, con cháu cứ thế mà nối tiếp. Nhờ có cây quế mà thôn bản ngày càng phát triển, giàu mạnh hơn. Các con được đi học đầy đủ và có việc làm nhờ cây quế nuôi nấng.
Gian nan làm quế sạch: “Mất công nhưng được giá”
Tuy nhiên, câu chuyện làm nông nghiệp ở Mỏ Vàng đang có sự thay đổi lớn về tư duy: Chuyển từ số lượng sang chất lượng, từ canh tác tự phát sang quy trình hữu cơ (organic) nghiêm ngặt.
Chia sẻ về sự vất vả khi làm quế hữu cơ, khác với cách làm cũ, quế hữu cơ tuyệt đối không được dùng thuốc trừ sâu hay hóa chất diệt cỏ. Bà Triệu Thị Pham, thôn Thác Tiên, xã Mỏ Vàng bộc bạch: Làm quế hữu cơ thì mình mất nhiều công hơn hẳn. Cỏ mọc là phải phát bằng tay 100%, làm thủ công hoàn toàn. Nếu làm bình thường, một năm chỉ cần chăm sóc 1-2 vòng nhưng làm hữu cơ thì một năm phải phát cỏ đến 3 lần. Khi cây còn bé thì phải dùng cào để làm cỏ.
Dù vất vả nhưng người dân Mỏ Vàng hiểu rõ giá trị của môi trường sinh thái. Ông Đặng Nho Quyên phân tích như một kỹ sư nông nghiệp thực thụ: Nếu dùng thuốc diệt cỏ, con côn trùng, con giun trong đất sẽ chết hết, đất đai chai cứng, không còn độ tơi xốp. Làm hữu cơ, không dùng hóa chất, đất có giun làm tơi xốp, rễ cây phát triển khỏe mạnh hơn. Khách hàng nước ngoài họ cần chất lượng, cần sạch, nên giá trị quế hữu cơ cao hơn, bán dễ hơn.
Bà Đặng Thị Lý cũng khẳng định, gia đình bà hiện tại trồng hoàn toàn tự nhiên: Ở đây bà con không phun thuốc, không bón phân hóa học. Cây cứ thế lớn lên nhờ đất, nhờ trời, nên chất lượng rất tốt.
Chiến lược của địa phương
Trao đổi về định hướng phát triển kinh tế của địa phương, ông Đỗ Cao Quyền - Chủ tịch UBND xã Mỏ Vàng cho biết: Toàn xã hiện có gần 9.000 ha quế. Trong đó, diện tích đạt tiêu chuẩn hữu cơ, sinh thái vào khoảng 2.500 ha.
“Chúng tôi xác định canh tác bền vững là yếu tố sống còn, là cốt lõi. Nhiều năm nay, xã luôn tuyên truyền vận động người dân áp dụng các tiêu chuẩn như VietGAP và các tiêu chuẩn hữu cơ quốc tế” - ông Đỗ Cao Quyền nhấn mạnh.
Để hiện thực hóa điều này, chính quyền xã Mỏ Vàng đã chủ động phối hợp với các tổ chức quốc tế như ADH (Hà Lan), các doanh nghiệp lớn như Công ty Hương gia vị Sơn Hà, Công ty Olam để tổ chức các lớp tập huấn cho bà con.
Hiệu quả mang lại là những con số biết nói. Theo ông Quyền, Chủ tịch UBND xã, năm nay Mỏ Vàng dự tính thu tổng sản lượng trên 2.000 tấn các loại (bao gồm quế tươi và sơ chế). Tổng giá trị thu về từ cây quế ước tính trên 100 tỷ đồng.
Để hiện thực hóa mục tiêu mở rộng thêm ít nhất 500 ha quế hữu cơ mỗi năm, xã Mỏ Vàng đã triển khai một chiến lược bài bản với sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị. Địa phương chủ động kết nối đưa doanh nghiệp về tận nơi quy hoạch vùng trồng, tư vấn kỹ thuật, đồng thời chỉ đạo các cơ quan chuyên môn cung cấp đầy đủ tài liệu hướng dẫn chính thống cho người dân. Song song với công tác tuyên truyền của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể, xã đặc biệt coi trọng yếu tố nêu gương từ đội ngũ cán bộ cơ sở. Theo đó, các bí thư chi bộ, trưởng thôn, công an viên phải là những người tiên phong thực hiện mô hình ngay tại gia đình mình để chứng minh hiệu quả, lan tỏa tinh thần: “Ai làm rồi thì chia sẻ kinh nghiệm, ai chưa làm thì vận động tham gia”.
Giữ gìn giống quế bản địa
Bên cạnh việc canh tác sạch, việc bảo tồn nguồn gen giống quế bản địa cũng là ưu tiên hàng đầu. Ông Đặng Nho Quyên hiện đang sở hữu một rừng giống quế đã 21 năm tuổi. Đây là nguồn giống bản địa quý giá, cây khỏe, thân đẹp, vỏ dày và lượng dầu cao.
Ông Quyên tự hào nói: Giống bản địa của mình chất lượng dầu rất tốt, vỏ cay và ngọt, được thị trường ưa chuộng. Tôi giữ rừng giống này để phục vụ bà con trong vùng và cung cấp ra thị trường với cam kết đúng giống chuẩn, có chứng chỉ đàng hoàng.
Từ những đồi quế bạt ngàn ở Mỏ Vàng, câu chuyện về người dân tộc Dao làm kinh tế giỏi, biết bảo vệ đất đai và môi trường đang lan tỏa mạnh mẽ. Không cần phải đi đâu xa để tìm “mỏ vàng”, người dân nơi đây đã tìm thấy sự thịnh vượng ngay trên chính mảnh đất quê hương mình bằng tư duy canh tác bền vững.
