LCĐT - Vùng cao những ngày vào thu, nắng không còn bỏng rát, bầu trời cũng trở nên cao và xanh hơn, ấy cũng là lúc những bông lúa trên nương dần chắc hạt, gọi tay người hái mang về. Dù không được trồng nhiều, nhưng lúa nương quả thực không phải thứ để người ta có thể lãng quên, cây lúa kiên trì bám vào những triền dốc, đem về những “hạt vàng” cho bà con vùng cao.
 |
| Mùa vàng. Ảnh: Gia Chiến (Công an tỉnh) |
Trời tờ mờ sáng, gia đình ông Lâm Văn Thàng, thôn Na Pắc Ngam, xã Tà Chải (Bắc Hà) lục tục gọi nhau dậy. Mỗi người một việc, người giã, người sàng sảy, người gói cốm để chuẩn bị cho buổi chợ sớm. Đến sáng, những đứa con phụ trách việc đem cốm đi chợ, giao cho khách đặt trước, ông Thàng và vợ thì người đeo gùi, người dắt ngựa cùng nhau lên nương cắt lúa nếp. Gia đình ông Thàng có nghề làm cốm đã hơn 20 năm nay, mỗi năm làm 2 - 3 tấn cốm bán khắp nơi trong huyện, trong tỉnh. Theo ông Thàng, cứ đến khoảng tháng 7 âm lịch, nhà nào gieo sớm thì lúa nương bắt đầu chắc hạt, có thể đem về làm cốm, cuối tháng lúa già hơn một chút thì có thể làm khẩu rang. Thông thường, buổi sáng gia đình lên nương hái từng bông lúa, chọn những bông đã chắc hạt nhưng vẫn còn ngậm sữa, bó thành từng bó để mang về. Đến chiều, sau khi tuốt, sàng sảy, rửa để lọc hạt lép, hạt non rồi rang chín, đợi nguội mới đem giã thành cốm.
Để có hạt cốm ngon, dẻo và thơm, gia đình ông phải giã khoảng 3 - 4 lượt, lượt cuối cùng được giã vào lúc 3 giờ sáng, giã đến khoảng 5 giờ sáng sẽ xong để gói đem bán. Đối với lúa chuẩn bị chín, được đem về làm sạch rồi đồ cho chín dẻo, sau đó phơi 1 - 2 nắng cho săn lại rồi mới xát thành gạo. Cốm thì có thể ăn ngay, chế biến thành nhiều món ăn ngon, khẩu rang thì có thể bảo quản lâu hơn, đem đồ chín thành xôi. Để đủ làm cốm, làm khẩu rang bán, ngoài diện tích lúa của gia đình, ông Thàng gom mua thêm của những hộ lân cận, có năm mua đến 4 tấn thóc để làm cốm thì mới hết mùa.
Trước đây, sản lượng lương thực từ lúa nước chưa đủ nhu cầu, người dân vùng cao thường trồng thêm lúa nương để có thêm thóc, gạo. Giờ đây, lúa nước năng suất cao, giải quyết tốt vấn đề lương thực thì diện tích lúa nương không còn nhiều, do trồng lúa nương năng suất không cao, lại mất nhiều công chăm sóc. Thế nhưng, một số hộ vùng cao vẫn giữ phần nhỏ diện tích nương của gia đình để trồng lúa, thường là lúa nếp để làm cốm, làm bánh bởi lúa nương có chất lượng tốt hơn, dẻo thơm hơn hẳn so với lúa nước.
Lúa nương được trồng vào khoảng tháng 4, khi tiết trời vùng cao bắt đầu có nắng ấm. Lúa nương thường có thời gian sinh trưởng khá dài, khoảng 5 - 6 tháng mới cho thu hoạch. Vào những ngày tiết trời chuyển sang thu, khi gió heo may bắt đầu thổi, sương chùng chình kéo ngang qua từng dãy núi thì lúa nương mới bắt đầu chín. Những cây lúa cao ngang mặt người lớn, cây lúa không đẻ nhánh nhiều, cây cứng cáp, bông to, có loại hạt tròn mẩy người dân gọi là nếp tròn, loại hạt nhỏ dài gọi là nếp kim. Để thu hoạch lúa, phụ nữ vùng cao không dùng liềm cắt, mà phải ngắt từng bông rồi buộc lại thành từng bó to.
 |
 |
| Người dân xã Tà Chải (Bắc Hà) hái lúa nếp nương về làm cốm. |
Chị Vàng Thị Thủy, thôn Na Lo, xã Tà Chải (Bắc Hà) cho hay: Lúa nếp trồng trên nương hay dưới ruộng đều có thể làm cốm, đều là gạo nếp để làm bánh, đồ xôi. Thế nhưng người dân nơi đây vẫn giữ thói quen trồng lúa nương, một phần vì trong hạt lúa dường như có dư vị của truyền thống, hạt cốm, hạt gạo thơm và dẻo hơn.
Cũng như gia đình ông Thàng, chị Thủy có nghề làm cốm đã hơn 10 năm nay. Theo chị, lúa nương có khung thời vụ rộng, nên người dân rải vụ rất tốt, bởi thế vụ làm cốm có thể kéo dài đến gần 3 tháng. Vào mùa cốm, cả gia đình tuy vất vả, thức khuya dậy sớm, lên nương xuống chợ, lúc nào cũng tất bật nhưng đổi lại, gia đình có thêm thu nhập, đây cũng là nghề truyền thống mà chị muốn giữ gìn. Xã Tà Chải có hơn chục hộ thường làm cốm bán tại các buổi chợ, giao hàng xuống thành phố Lào Cai, gửi đi cả các tỉnh khác.
Trên những triền non cao, nằm sát bên những nương ngô đã ngả vàng đợi thu bắp, những cánh rừng xanh ngằn ngặt, từng vạt lúa nương chín vàng, chín đỏ, bông lúa lúc lỉu, rung rinh trước gió, nương thì mới trổ bông, từng bao phấn vẫn treo trên đầu hạt non xanh mỡ màng. So với lúa nước, cây lúa nương chống chịu sâu bệnh tốt, cây rất cao và cứng cáp hơn hẳn. Hiện cây lúa nương không còn nhiều, chỉ còn một số huyện vùng cao như Bắc Hà, Mường Khương, Si Ma Cai… người dân còn giữ một phần nhỏ diện tích. Chị Vàng Thị Chấn, thôn Na Vang, xã Lùng Khấu Nhin (Mường Khương) giới thiệu nếp nương cho chúng tôi: Lúa nương giống như người vùng cao vậy đấy, khỏe khoắn, can trường lắm, chỉ thích hợp với núi đồi, với gió sương thôi. Nhiều nhà trồng lúa nương không phải vì thiếu gạo, mà nhiều khi là nhớ hương vị của bát cơm gạo lúa nương thuở còn nghèo khó. Đây là loại cây đã làm ấm không biết bao nhiêu chiếc bụng đói của người vùng cao xa xưa.
Cũng bởi thế, trước mỗi gian nhà mới dựng, bao giờ gia chủ cũng đặt một bó lúa nếp nương để cầu cho gia đình có cuộc sống no ấm, đủ đầy. Vào những ngày rằm, lễ, tết, nhà nào cũng tìm mua cho được một ít gạo nếp nương để gói bánh, làm xôi dâng cúng tổ tiên bởi đây được coi là món ngon, tinh túy nhất. Bước vào mùa vàng, lúa bắt đầu chín, người dân vùng cao chuẩn bị ăn tết cơm mới, món không thể thiếu để cảm tạ thần linh, trời đất chính là món cốm làm từ những hạt nếp nương. Món ăn tinh túy ấy không dành cho người thiếu kiên nhẫn, không thể làm nhanh, làm ẩu, ngay cả thưởng thức cũng phải nhâm nhi, chậm rãi để cảm nhận. Những ngày này, nhà ai có bó lúa nếp nương đã phơi thật khô, treo ở chái nhà, những gói cốm mới giã dậy mùi thơm, những mẹt khẩu rang vừa phơi chưa đủ nắng… dường như đã có cả mùa thu của non cao đến nhà.
