Trên mảnh đất có 33 dân tộc anh em cùng chung sống, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 57,6% dân số, đã hình thành nên bức tranh văn hóa đa sắc màu, đậm đà bản sắc vùng cao Tây Bắc. Từ nếp sinh hoạt cộng đồng, lao động sản xuất đến đời sống tinh thần, các giá trị di sản văn hóa được gìn giữ, trao truyền một cách tự nhiên, lặng lẽ lan tỏa, trở thành “mạch nguồn” nuôi dưỡng bản sắc, bồi đắp niềm tự hào và tạo nền tảng vững chắc cho hành trình phát triển bền vững của tỉnh.
Kho tàng di sản văn hóa của Lào Cai trải dài từ di sản vật thể đến di sản phi vật thể, phản ánh rõ nét lịch sử hình thành và đời sống của các cộng đồng cư dân vùng cao. Đó là những nếp nhà truyền thống nép mình bên sườn núi, những bộ trang phục thổ cẩm rực rỡ sắc màu, những làn điệu dân ca, dân vũ mộc mạc mà sâu lắng; là hệ thống lễ hội gắn bó mật thiết với tín ngưỡng, phong tục và sinh hoạt cộng đồng của các dân tộc Mông, Dao, Tày, Giáy, Hà Nhì, Nùng…
Nhiều giá trị tiêu biểu đã được ghi danh trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trở thành biểu tượng cho bản sắc và sức sống văn hóa vùng cao. Từ Lễ hội Gầu Tào của người Mông, Lễ Cấp sắc của người Dao, đến các nghề thủ công truyền thống, ẩm thực đặc trưng và kho tàng tri thức dân gian được tích lũy qua bao đời, tất cả đều phản ánh chiều sâu lịch sử, tinh thần lao động cần cù và khát vọng vươn lên của con người nơi biên cương Tổ quốc.
Hiện nay, Lào Cai đang sở hữu 56 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, 2 di sản văn hóa đại diện của nhân loại, cùng hệ thống thiết chế văn hóa được phủ kín đến 100% thôn, bản vùng cao. Riêng trong năm 2025, tỉnh có 4 di sản mới được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, gồm: Nghề đan lát của người Tày - xã Nghĩa Đô; Nghi lễ cúng rừng của người Pa Dí - xã Mường Khương; Tết mừng cơm mới của người Xá Phó ở các xã Văn Bàn, Dương Quỳ, Võ Lao, Chiềng Ken; Tri thức chế biến cá nướng, vịt bầu lam và rượu men lá của người Tày - xã Nghĩa Đô. Đặc biệt, tỉnh có hơn 40 nghệ nhân ưu tú đang giữ gìn, trao truyền hồn cốt văn hóa dân tộc cho các thế hệ kế tiếp.
Chia sẻ niềm vui khi tập quán xã hội và tín ngưỡng của dân tộc mình được ghi danh, ông Vàng Phà Sẩu – thầy cúng tại thôn Sa Pả, xã Mường Khương bày tỏ tự hào và mong muốn tiếp tục đóng góp công sức vào việc gìn giữ, trao truyền các giá trị của nghi lễ cúng rừng để di sản không chỉ nằm trong ký ức mà còn sống cùng đời sống đương đại.
Không dừng lại ở bảo tồn theo cách truyền thống, Lào Cai đang từng bước đưa di sản bước vào không gian số. Công nghệ trở thành “cánh tay nối dài”, giúp du khách trong và ngoài nước có thể tiếp cận, trải nghiệm các giá trị của di sản văn hóa theo cách mới, hiện đại, bảo đảm hài hòa giữa khai thác và gìn giữ.
Thực tế, di sản văn hóa phi vật thể chính là dòng chảy tinh thần trong đời sống cộng đồng. Qua nhiều thế hệ, những giá trị ấy trở thành tài sản vô giá, phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người với con người, giữa con người với thiên nhiên. Đây cũng là cơ sở quan trọng để Lào Cai xây dựng các kế hoạch bảo tồn bền vững, đồng thời khai thác hiệu quả chiến lược phát triển du lịch.
Theo đồng chí Nông Việt Yên - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai: Giá trị riêng có của di sản văn hóa phi vật thể các dân tộc thiểu số là nền tảng để tỉnh triển khai các giải pháp bảo tồn bền vững, giữ gìn và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp. Di sản và du lịch có mối liên kết chặt chẽ; chính các di tích, danh thắng, di sản văn hóa được công nhận đã trở thành tiền đề quan trọng để du lịch Lào Cai bứt phá, ghi dấu ấn trên bản đồ du lịch Việt Nam.
Năm 2025, tổng lượt khách đến Lào Cai ước đạt trên 10,51 triệu lượt, trong đó khách quốc tế khoảng 1,5 triệu lượt; tổng thu từ du lịch đạt khoảng 46,5 nghìn tỷ đồng. Qua đó, khẳng định vai trò ngày càng rõ nét của di sản văn hóa trong việc tạo động lực tăng trưởng.
Trong dòng chảy hội nhập, di sản văn hóa chính là “hồn cốt” làm nên bản sắc riêng có của Lào Cai. Đó không chỉ là ký ức của quá khứ, còn là nền tảng để tỉnh phát triển hài hòa giữa bảo tồn và đổi mới, giữa truyền thống và hiện đại. Với cách làm bài bản, sáng tạo và lấy cộng đồng làm trung tâm, Lào Cai đang từng bước khẳng định vị thế là miền đất hội tụ tinh hoa di sản - được gìn giữ, đánh thức, lan tỏa và tiếp nối bền vững qua các thế hệ.
Thời gian tới, tỉnh sẽ tiếp tục khai thác, phát huy giá trị các di sản văn hóa phi vật thể để hình thành những sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng. Đồng thời đẩy mạnh truyền dạy tại cộng đồng, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người dân, chính quyền các cấp trong việc bảo tồn và phát huy di sản, coi đây là nguồn lực quan trọng cho phát triển du lịch bền vững.
