Đằng sau sự thay đổi từ những mô hình cụ thể ấy là hành trình hơn 10 năm Chương trình Hỗ trợ rừng và trang trại (FFF) do Tổ chức Nông lương Liên hợp quốc (FAO) tài trợ bám rễ tại cơ sở, từng bước tổng hợp thành chiến lược phát triển lâm nghiệp toàn diện trên địa bàn tỉnh Lào Cai.
Dọc theo triền đồi tại thôn Tiến Minh của xã Bảo Ái, vườn cây gù hương 4,5 năm tuổi đang vươn cao, nhiều cây đã đạt vòng vanh lên tới hàng chục centimet. Người dày công chăm sóc diện tích này là ông Lê Mai Hiền - có thâm niên trồng rừng từ năm 2000. Trải qua nhiều năm gắn bó với cây lấy gỗ ngắn ngày và cây quế, ông nhận thấy cần phải tìm hướng đi mới, mang lại giá trị vượt trội. Cơ hội đến khi ông tiếp cận được nguồn hỗ trợ cây giống gù hương từ Hội Nông dân, trong bối cảnh loại giống này trên thị trường khan hiếm và đắt đỏ, với mức giá 70.000 - 80.000 đồng/cây.
Hiện tại, diện tích canh tác của gia đình được chia thành 3 giai đoạn phát triển, trong đó lứa cây 3 năm tuổi trồng hỗn giao với quế cho thấy sự tương thích tốt. Ông Lê Mai Hiền - Nông dân thôn Tiến Minh, xã Bảo Ái chia sẻ: "Tôi quyết định tiên phong trồng thử nghiệm, nếu thực sự mang lại hiệu quả cao thì đây sẽ là động lực khuyến khích bà con mạnh dạn làm theo".
Từ góc độ quản lý tại địa phương, chính quyền cơ sở theo dõi rất sát sao các mô hình thí điểm như của gia đình ông Hiền. Việc đưa vào trồng cây gù hương bộc lộ rõ tính thích ứng với khí hậu và thổ nhưỡng bản địa, tuy nhiên, chu kỳ sinh trưởng kéo dài 15 - 20 năm vẫn đặt ra bài toán về tính kiên nhẫn cũng như lo ngại về sự ổn định của thị trường xuất khẩu. Dù vậy, lợi ích cốt lõi của việc trồng rừng gỗ lớn đã được thực tiễn khẳng định, đặc biệt là khắc phục nhược điểm của chu kỳ trồng keo 6 năm vốn đòi hỏi chi phí và công sức chăm sóc liên tục.
Phân tích bài toán kinh tế này, ông Sạch Văn Mùi - Chủ tịch Hội Nông dân xã Bảo Ái khẳng định: Trồng cây gỗ lớn giúp giảm chi phí đầu tư ban đầu, đồng thời mang lại khối lượng gỗ và giá trị kinh tế cao hơn hẳn khi thu hoạch.
Sự chủ động trong tư duy sản xuất không chỉ dừng lại ở cây lấy gỗ mà còn mở rộng sang các lâm sản ngoài gỗ. Tại Hợp tác xã Quế dược liệu Hưng Thịnh, xã Lương Thịnh, từ năm 2023, các mô hình trồng tre Bát độ và cây dược liệu đã bắt đầu cho dòng tiền ổn định. Qua các khóa tập huấn bài bản của chương trình FFF, người nông dân được trang bị kỹ thuật canh tác tiên tiến.
Bà Hà Thị Nương - Trưởng thôn Quang Vinh, Giám đốc Hợp tác xã Quế dược liệu Hưng Thịnh, người trực tiếp tiếp thu kiến thức từ các hội thảo để truyền đạt lại cho xã viên, nhận định các mô hình hiện tại đang nhận được sự đồng thuận rất lớn từ cộng đồng. Bà Hà Thị Nương bày tỏ: "Hợp tác xã rất mong muốn được hỗ trợ máy móc để chế biến sâu các sản phẩm từ tre và dược liệu, qua đó nâng tầm giá trị kinh tế cho cây trồng".
Từ những viên gạch nền tảng là các mô hình hộ gia đình và hợp tác xã cơ sở, Ban Quản lý Chương trình FFF tỉnh Lào Cai đã tổng hợp và nâng tầm thành một chiến lược phát triển chuỗi giá trị trên quy mô toàn tỉnh trong giai đoạn 2019 - 2026. Bằng việc tổ chức 9 lớp tập huấn cho gần 400 đại biểu và 26 lượt hội nghị bàn tròn, các cấp Hội Nông dân đã trực tiếp đối thoại, tháo gỡ vướng mắc về đất đai, nguồn vốn cho bà con.
Dưới sự hỗ trợ của chương trình, 14 dự án nhỏ đã được phê duyệt nhằm nâng cao năng lực quản trị, giúp 3 hợp tác xã mới và 7 tổ hợp tác được thành lập. Đặc biệt, sự đồng hành của Sở Nông nghiệp và Môi trường trong việc chuẩn hóa vùng nguyên liệu đã giúp các đơn vị xây dựng thành công 3 sản phẩm đạt tiêu chuẩn OCOP 3 sao, trực tiếp đưa nông sản địa phương tiếp cận các thị trường tiêu chuẩn cao.
Khi năng lực sản xuất được củng cố, chương trình tiếp tục hướng người dân đến mục tiêu vĩ mô hơn là phát triển kinh tế tuần hoàn, thích ứng với biến đổi khí hậu. Cùng với đó, mô hình giao khoán bảo vệ rừng gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng đang phát huy hiệu quả tại thôn Tân Phong và Đông Ké, thuộc xã Bảo Ái, mang lại cho cộng đồng dân cư 80 triệu đồng mỗi năm.
Tại đây, 1.120 cây trám ghép đã được trồng bổ sung dưới tán rừng nghèo kiệt, kiến tạo thêm sinh kế lâu dài. Nhằm tiếp tục nhân rộng cách làm này, toàn tỉnh sẽ triển khai 14 mô hình trồng rừng gỗ lớn thâm canh và xen canh quy mô 17 ha. Thông tin về định hướng phân bổ nguồn lực, bà Nguyễn Thị Phương Đông - Phó Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh Lào Cai cho biết: "Chương trình đã hỗ trợ thiết thực cho các thành viên xây dựng mô hình chăn nuôi, trồng trọt nhằm đa dạng hoá sản phẩm dưới tán rừng, phát triển kinh tế bền vững".
Không dừng lại ở một dự án phát triển sinh kế thuần túy, Chương trình FFF cho thấy vai trò trụ cột trong việc duy trì ổn định xã hội và bảo tồn văn hóa. Qua nguồn lực dự án, 4 câu lạc bộ thể thao và 6 đội văn nghệ tại các xã Việt Hồng, Yên Bình và phường Văn Phú đã đi vào hoạt động thường xuyên, góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc Tày, Dao, Sán Chay.
Trong những thời khắc khó khăn nhất, điển hình như đợt thiệt hại do bão Yagi gây ra, chương trình đã khẩn trương phối hợp cùng Tổ chức FAO rà soát và giải ngân 5,14 tỷ đồng, hỗ trợ các hộ dân nhanh chóng phục hồi sản xuất và tái thiết cuộc sống.
Đi từ sự thay đổi nhận thức của từng cá nhân tiên phong tại các thôn bản xa xôi đến việc định hình mạng lưới hợp tác xã vững mạnh trên toàn tỉnh, Chương trình FFF đã chứng minh tính thiết thực trong định hướng phát triển lâm nghiệp. Sự gắn kết chặt chẽ giữa lợi ích kinh tế, sinh thái và các giá trị văn hóa xã hội đang tạo ra cấu trúc phát triển toàn diện. Đây chính là tiền đề quan trọng để các cấp ủy, chính quyền và Hội Nông dân tiếp tục cụ thể hóa các nghị quyết của Đảng, đưa kinh tế lâm nghiệp trở thành đòn bẩy vững chắc trong công cuộc giảm nghèo và làm giàu trên quê hương Lào Cai.
