Đền đá Thái Vi nằm trong Khu du lịch Tam Cốc - Bích Động (phường Nam Hoa Lư, Ninh Bình) là ngôi đền cổ linh thiêng ở Cố đô Hoa Lư - nơi thờ các vị vua triều Trần.
Đền được xây dựng từ năm 1280, sau khi vua Trần Thái Tông mất (năm 1277). Ngôi đền được xây dựng trên khu đất là mũi Rồng, nằm giữa không gian xanh tươi đẹp, với bên phải là dòng Ngô Giang, bên trái là núi Cối Lĩnh, trước cửa đền có giếng vàng chứa Bạch Ngọc trong vắt, sau đền là dãy núi đá Cẩm Sơn.
Trải qua những biến cố thăm trầm của lịch sử dân tộc, đền Thái Vi vẫn tại vị tại khu đất hội tụ đầy linh khí. Sau nhiều lần được xây dựng lại và trùng tu, đến năm 1926, đền Thái Vi được xây dựng lại bằng đá theo kiểu “Nội công, ngoại quốc” (bên ngoài theo kiểu chữ “Quốc” (Hán tự), bên trong theo kiểu chữ “Công” (Hán tự)).
Đến tham quan ngôi đền, du khách không chỉ dâng hương kính lễ, vãn cảnh đẹp, nghe những câu chuyện lịch sử về thời đại nhà Trần huy hoàng, về ba lần đánh thắng quân Nguyên Mông của quân dân nhà Trần, mà còn được nghe kể về đôi ngựa đá tồn tại 100 năm qua tại đây.
Ngay tại Nghi môn đá của đền, hai bên có đặt đôi ngựa bằng đá xanh nguyên khối đứng chầu. Đây là đôi ngựa đá cổ, được tạo dựng từ năm 1926. Theo Ban Quản lý đền Thái Vi, đôi ngựa đá ở đền không chỉ độc đáo về tạo hình, nghệ thuật mà còn mang đậm dấu ấn lịch sử.
Con ngựa đá cổ bên phải (đứng nhìn vào đền) cao từ chân đến đỉnh đầu 1,63m, chiều dài của ngựa từ đầu đến đuôi 1,79m, chiều rộng của ngựa 0,43m. Khối ngựa đá này được đặt trên bệ đá dày 0,15m. Con ngựa đá bên trái cũng cao 1,63m, chiều dài 1,67m, chiều rộng 0,43m, đặt trên bệ đá dày 0,14m
Hai ngựa đá này được chạm khắc đúng dáng hình ngựa chiến, sẵn sàng xung trận. Trên lưng ngựa có yếm thả xuống hai bên, được chạm khắc các họa tiết hoa văn cầu kỳ.
"Từ một khối đá sù sì to lớn, qua bàn tay của người thợ thời xưa đã đẽo gọt thành đôi ngựa đá tuyệt đẹp, trở thành hai tác phẩm nghệ thuật đá hoàn hảo, tinh tế và sống động lạ thường", thủ từ đền Thái Vi chia sẻ.
Đến nay, trải qua 100 năm, mưa nắng đã không làm đôi ngựa đá mất đi dáng vẻ hiên ngang, phai mờ đi những nét chạm khắc tinh xảo của người xưa.
Tại đền Thái Vi còn có một am nhỏ là nơi vua Trần Thái Tông cho lập lên và ở đó tu hành trong những ngày tháng cuối đời. Hàng năm, cứ đến ngày 14/3 âm lịch, người dân địa phương tổ chức lễ hội Thái Vi, tưởng nhớ công lao của các đời vua Trần, thu hút đông đảo nhân dân và du khách.
