Từ du lịch cộng đồng, nghề thủ công truyền thống đến khai thác sản phẩm bản địa, việc gắn bảo tồn văn hóa với sinh kế đang mở ra hướng đi phù hợp, góp phần nâng cao đời sống người dân và giữ gìn bản sắc dân tộc.
Thực tiễn ở nhiều địa phương cho thấy, khi được định hướng đúng, những giá trị văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành “tài sản” có khả năng tạo ra thu nhập. Từ những nếp nhà sàn, điệu xòe, lời khắp, đến nghề dệt thổ cẩm, chế biến sản vật bản địa… tất cả đang được “đánh thức”, vừa gìn giữ bản sắc vừa tạo sinh kế ổn định cho người dân.
Tại nhiều xã vùng cao, các mô hình du lịch cộng đồng phát triển theo hướng khai thác chính không gian văn hóa truyền thống đã và đang mang lại hiệu quả rõ rệt. Những ngôi nhà sàn được chỉnh trang, giữ gìn kiến trúc nguyên bản nhưng bảo đảm vệ sinh, tiện nghi; những bữa cơm mang đậm hương vị dân tộc; các hoạt động văn hoá, văn nghệ truyền thống… đã trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn.
Tại tổ dân phố Đêu 2, phường Nghĩa Lộ, gia đình chị Hà Thị Chinh là một trong những hộ tiêu biểu với mô hình homestay gắn với bảo tồn văn hóa. Không gian bếp lửa luôn được giữ ấm, các khu nhà cộng đồng được bố trí gọn gàng, sạch sẽ, phục vụ du khách trải nghiệm sinh hoạt truyền thống. Gia đình trồng rau, nuôi gà, thả cá để cung cấp thực phẩm sạch.
Vào dịp cao điểm, du khách đến đây không chỉ lưu trú mà còn được thưởng thức những món ăn đặc trưng như bánh chưng đen, thịt gác bếp, cá suối nướng… và tham gia các hoạt động văn hóa.
Ở xã Púng Luông, mô hình du lịch cộng đồng cũng mang lại hiệu quả rõ rệt. Anh Giàng A Dê - chủ Homestay Hello Mù Cang Chải chia sẻ: “Du khách đến đây không chỉ để ngắm cảnh mà còn muốn trải nghiệm đời sống của người dân. Họ tham gia giã bánh giày, vẽ sáp ong trên vải, xuống ruộng cùng bà con. Chính những trải nghiệm đó khiến họ quay trở lại và giới thiệu cho bạn bè”. Nhờ vậy, thu nhập của gia đình và nhiều hộ dân trong xã được cải thiện đáng kể.
Các nghề truyền thống cũng đang được khôi phục và phát triển mạnh mẽ. Những tấm thổ cẩm từng có thời gian mai một nay đã trở thành sản phẩm hàng hóa có giá trị.
Tại thôn Sả Séng, xã Tả Phìn, Hợp tác xã Kinh doanh tổng hợp Giấc mơ đỏ là điển hình thành công khi kết hợp bảo tồn nghề truyền thống với phát triển kinh tế. Từ quy mô nhỏ ban đầu, đến nay hợp tác xã đã có hơn 100 thành viên, mỗi năm cung ứng hàng chục nghìn sản phẩm ra thị trường trong nước và quốc tế.
Các sản phẩm của hợp tác xã đa dạng từ khăn, túi, váy, áo đến đồ lưu niệm, nhưng vẫn giữ nguyên kỹ thuật dệt, thêu thủ công truyền thống. Sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố truyền thống và nhu cầu thị trường đã giúp sản phẩm có chỗ đứng vững chắc.
Bà Lý Mẩy Chạn - Giám đốc Hợp tác xã cho biết: Trước kia, nghề thổ cẩm chỉ phục vụ trong gia đình, nhưng nay đã trở thành nghề mang lại thu nhập ổn định. Trung bình mỗi thành viên có thu nhập từ 4 - 7 triệu đồng/tháng, mùa cao điểm có thể trên 10 triệu đồng/tháng. Quan trọng hơn, chị em có thêm động lực để giữ nghề và tự hào về văn hóa của dân tộc.
Không dừng lại ở sản xuất, hợp tác xã còn trở thành điểm du lịch trải nghiệm, nơi du khách có thể trực tiếp tham gia các công đoạn dệt, nhuộm, thêu. Điều này không chỉ nâng cao giá trị sản phẩm mà còn tạo sự gắn kết giữa bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế.
Cùng với sự phát triển của các mô hình này, nhận thức của người dân về bảo tồn văn hóa cũng có sự chuyển biến rõ rệt. Nếu trước đây, nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, ít quan tâm đến các giá trị truyền thống thì nay đã chủ động học hỏi, gìn giữ. Văn hóa không còn là “di sản để nhớ” mà trở thành sinh kế, là nguồn thu nhập gắn trực tiếp với đời sống.
Tuy nhiên, việc gắn bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế vẫn còn không ít hạn chế. Ở một số nơi, việc khai thác văn hóa phục vụ du lịch còn mang tính tự phát, thiếu định hướng.
Một số giá trị văn hóa bị “biểu diễn hóa”, thay đổi để phù hợp thị hiếu du khách, làm giảm tính nguyên bản. Bên cạnh đó, sản phẩm văn hóa còn manh mún, thiếu liên kết, việc xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường còn hạn chế. Người dân chủ yếu sản xuất nhỏ, chưa được hỗ trợ bài bản về kỹ thuật, thiết kế, quảng bá nên giá trị gia tăng chưa cao.
Việc bảo tồn văn hóa gắn với phát triển sinh kế là hướng đi đúng, nhưng phải được thực hiện bài bản, có quy hoạch và định hướng rõ ràng. Ngành sẽ tiếp tục phối hợp với các địa phương hỗ trợ xây dựng sản phẩm đặc trưng, đào tạo kỹ năng làm du lịch, nâng cao chất lượng dịch vụ, đồng thời giữ gìn tính nguyên bản của các giá trị văn hóa truyền thống.
Theo đó, cần đẩy mạnh gắn bảo tồn văn hóa với các chương trình phát triển kinh tế như xây dựng nông thôn mới, chương trình OCOP; hỗ trợ người dân nâng cao năng lực sản xuất, thiết kế, quảng bá sản phẩm; xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường. Đồng thời, chú trọng đào tạo nguồn nhân lực tại chỗ, phát huy vai trò chủ thể của người dân trong bảo tồn và khai thác giá trị văn hóa.
Khi văn hóa được đặt đúng vị trí trong phát triển, đó không chỉ là di sản cần gìn giữ mà còn là nguồn lực quan trọng thúc đẩy kinh tế - xã hội. Vấn đề đặt ra không phải là giữ nguyên hay thay đổi, mà là phát triển trên nền tảng bản sắc, bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và khai thác. Khi người dân có thể sống được bằng chính văn hóa của mình, việc gìn giữ sẽ trở thành nhu cầu tự thân, tạo nền tảng cho phát triển bền vững ở vùng cao.
