Tại phường Trung Tâm, du lịch cộng đồng đã góp phần tạo sinh kế cho người dân và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống. Tuy nhiên, từ thực tiễn triển khai, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để du lịch cộng đồng nơi đây phát triển bền vững?
Ở phường Trung Tâm, homestay không phải những khu nghỉ dưỡng được xây dựng đồng loạt, mà chủ yếu là những ngôi nhà của người dân được chỉnh trang, tận dụng không gian sinh hoạt để làm du lịch.
Sức hấp dẫn của homestay không nằm ở tiện nghi, mà ở cảm giác được hòa cùng đời sống bản địa: buổi sáng trong làn sương mỏng trên ruộng lúa, mùi khói bếp lan nhẹ; ban ngày cùng trồng rau, dệt thổ cẩm, ra đồng; chiều về quây quần bên ánh lửa, trong những vòng xòe duyên dáng.
Chính sự mộc mạc, gần gũi ấy khiến nhiều du khách coi homestay là điểm dừng để sống chậm và có những trải nghiệm thú vị. Trên địa bàn phường hiện có 14 cơ sở homestay. Năm 2025, các homestay đón khoảng 110.000 lượt khách, doanh thu đạt 92 tỷ đồng.
Những số liệu này cho thấy sức hút ngày càng rõ nét của du lịch cộng đồng, đồng thời khẳng định du lịch đã và đang trở thành một trong những nguồn thu quan trọng trong cơ cấu kinh tế địa phương.
Với khách nước ngoài, điều họ tìm kiếm không phải là dịch vụ sang trọng, mà là không gian yên tĩnh và trải nghiệm văn hóa địa phương. Ở đây, du khách được nhìn thấy người dân làm ruộng ban ngày, tối về múa xòe. Đây là điểm khác biệt lớn so với nhiều điểm du lịch đã bị thương mại hóa.
Còn bà Lường Thị Hồng Chung - Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ phường Trung Tâm cho rằng, phát triển homestay phải gắn với bảo tồn văn hóa: Chúng tôi xác định làm du lịch không tách rời đời sống cộng đồng. Các hộ làm homestay được vận động giữ trang phục truyền thống, ẩm thực bản địa, nghề thủ công và sinh hoạt văn hóa. Đây vừa là cách làm du lịch, vừa giúp người dân, đặc biệt là phụ nữ, có thêm việc làm và thu nhập.
Trong số các mô hình homestay đang hoạt động, homestay Yên Bình của gia đình chị Lường Thị Yến, mang đậm tính đặc trưng của du lịch cộng đồng Mường Lò.
Ngôi nhà sàn 5 gian được giữ gần như nguyên vẹn kiến trúc truyền thống, kết hợp bài trí các sản phẩm thủ công như thổ cẩm, đồ đan lát, phản ánh rõ nét đời sống văn hóa bản địa. Trung bình mỗi tháng, homestay Yên Bình đón từ 20 đến 22 đoàn khách, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho gia đình.
Theo chị Lường Thị Yến, giữ được bản sắc trong làm du lịch cộng đồng là điều không dễ, nhưng nếu đánh đổi thì sẽ mất chính lợi thế của mình.
“Nhà sàn, bếp lửa, nghề dệt, những món ăn truyền thống của người Thái vốn đã là văn hóa. Gia đình tôi chỉ giữ nguyên những gì đang có và chia sẻ với du khách. Khách thích nhất là được cùng sinh hoạt như người trong nhà, từ nấu ăn đến đi thăm bản, ra đồng”, chị Lường Thị Yến cho biết thêm.
Bên cạnh những mô hình giữ gìn truyền thống làm cốt lõi cũng đang xuất hiện những hướng đi mới, kế thừa giá trị văn hóa nhưng linh hoạt thích ứng với nhu cầu trải nghiệm của du khách. Homestay Hải Long của gia đình chị Đỗ Thị Hậu là một ví dụ.
Là cơ sở thành lập muộn, homestay này không đặt mục tiêu mở rộng ồ ạt, mà chú trọng chỉnh trang không gian nhà sàn của người Thái, đồng thời mở thêm khuôn viên sinh hoạt, tạo điều kiện để du khách tham gia nhiều hoạt động trải nghiệm hơn.
Điểm nhấn của homestay Hải Long là ẩm thực dân tộc Thái, được chế biến theo cách làm truyền thống của gia đình, trở thành yếu tố níu chân du khách và tạo dấu ấn riêng cho cơ sở.
Chị Đỗ Thị Hậu cho rằng, làm du lịch cộng đồng không thể chạy theo thị hiếu nhất thời. “Du khách đến đây không chỉ để ngủ lại một đêm, mà để trải nghiệm cảm nhận đời sống của người Thái. Vì vậy, gia đình tôi luôn giữ nếp sinh hoạt truyền thống, từ cách nấu ăn, bài trí không gian đến cách tiếp khách. Bên cạnh đó, chúng tôi mở thêm không gian trải nghiệm để du khách được cùng làm, cùng sống với gia đình, chứ không chỉ đứng ngoài quan sát”, chị Hậu chia sẻ thêm.
Từ những mô hình cụ thể như Yên Bình hay Hải Long có thể thấy, du lịch cộng đồng ở phường Trung Tâm đã bước đầu mang lại hiệu quả kinh tế và góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa.
Tuy nhiên, nhìn tổng thể, hoạt động du lịch cộng đồng vẫn còn không ít khó khăn. Phần lớn các homestay hoạt động đơn lẻ, thiếu sự liên kết trong xây dựng sản phẩm và khai thác thị trường. Các trải nghiệm còn tương đối giống nhau, chưa hình thành được những sản phẩm đặc trưng theo mùa, theo chủ đề để kéo dài thời gian lưu trú của du khách.
Cùng với đó, công tác quảng bá chủ yếu dựa vào truyền miệng hoặc các kênh trực tuyến tự phát, ít cơ sở có liên kết với các đơn vị lữ hành khiến khả năng tiếp cận thị trường còn hạn chế, đặc biệt là với khách quốc tế.
Ở góc độ quản lý, cần nhìn nhận rằng chính quyền địa phương đã có sự quan tâm, đồng hành với du lịch cộng đồng. Thời gian qua, phường Trung Tâm đã tổ chức tuyên truyền, định hướng phát triển, hỗ trợ tập huấn kỹ năng làm du lịch, từng bước kết nối với các đơn vị lữ hành. Một số hạ tầng thiết yếu được cải thiện, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc đón khách...
Tuy nhiên, trong bối cảnh du lịch ngày càng cạnh tranh, những hỗ trợ này vẫn chưa đủ lớn để giải quyết những vấn đề mang tính lâu dài như xây dựng thương hiệu chung cho du lịch cộng đồng địa phương, chuẩn hóa chất lượng dịch vụ hay hình thành các chuỗi sản phẩm liên kết giữa các homestay.
Theo ông Nguyễn Thế Nghĩa - Phó Chủ tịch UBND phường Trung Tâm, du lịch cộng đồng là hướng đi phù hợp với điều kiện thực tế địa phương. Tuy vậy, cũng cần nhìn nhận một cách thẳng thắn rằng, nếu chỉ dừng lại ở sự tự giác của người dân và những hỗ trợ mang tính khuyến khích ban đầu, du lịch cộng đồng phường Trung Tâm khó có thể phát triển bền vững.
Thực tế cho thấy, nhiều giá trị văn hóa đang được khai thác làm du lịch nhưng chưa được định hình thành sản phẩm rõ nét, dẫn đến nguy cơ “hao mòn” bản sắc khi lặp lại trải nghiệm theo thói quen; đặc biệt, nếu thiếu quy hoạch và cơ chế giám sát phù hợp, du lịch cộng đồng rất dễ rơi vào vòng xoáy thương mại hóa. Chỉ khi những mô hình tiêu biểu như Yên Bình, những hướng đi linh hoạt như Hải Long được đặt trong một chiến lược chung, du lịch cộng đồng phường Trung Tâm mới có thể phát triển.
Để du lịch cộng đồng phường Trung Tâm phát triển bền vững, cần xác định rõ văn hóa Thái Mường Lò là nền tảng cốt lõi. Việc phát triển homestay phải gắn với bảo tồn không gian nhà sàn, trang phục, ẩm thực, nghề thủ công và sinh hoạt cộng đồng, tránh mở rộng ồ ạt làm phá vỡ cảnh quan và đời sống văn hóa.
Cùng với đó, cần tăng cường vai trò quản lý, hỗ trợ của chính quyền trong quy hoạch, đào tạo, quảng bá và kết nối tour tuyến, giúp các hộ dân liên kết thành chuỗi sản phẩm hoàn chỉnh. Đó không chỉ là lựa chọn cho hiện tại, mà là hướng đi lâu dài để du lịch nơi đây phát triển hài hòa cùng cộng đồng.
