Mường Lò xưa bao gồm hầu hết phần lòng chảo các xã vùng thấp huyện Văn Chấn và thị xã Nghĩa Lộ thuộc tỉnh Yên Bái trước kia, nay là tỉnh Lào Cai.
Theo các nhà nghiên cứu về văn hóa dân tộc Thái, văn hóa dân gian của người Thái đen Mường Lò đã đạt tới tầm tri thức cao nhất trong quá trình phát triển của dân tộc. Người Thái đen Mường Lò có một kho tàng tín ngưỡng dân gian phong phú đặc sắc, phản ánh những ước mong, nguyện vọng, tư duy, nhân sinh quan của người dân trước sự phát triển của xã hội, trước thế giới bao la rộng lớn. Hỏa táng người chết là một phong tục, tín ngưỡng được coi là văn minh, tiến bộ của người Thái đen, đã được lưu truyền từ ngàn xưa.
Cố nghệ nhân dân gian Lò Văn Biến - một người con của mảnh đất Mường Lò đã từng nhận xét: “Người Thái đen có lý do để kiên trì với tục hỏa táng. Đồng bào quan niệm, chỉ có lửa mới gột rửa sạch sẽ để linh hồn về với tổ tiên. Họ tin rằng khi thi hài được "tắm rửa" bằng lửa, linh hồn sẽ lên được Mường trời, tiếp tục "sống" trong một thế giới khác tốt đẹp hơn”. Theo quan niệm của người Thái, nếu người chết không được hỏa táng sẽ không được về Mường trời; đồng nghĩa với việc linh hồn sẽ bơ vơ nơi thế gian.
Khi thực hiện nghi thức hỏa táng, thanh niên trong bản xếp 7 tầng củi (nếu người chết là nam), 9 tầng củi (nếu người chết là nữ) ứng với bảy vía và chín vía. Trước đây, nhà đám dùng củi bằng cây si, đa tươi, nay những cây đó hiếm dần nên bà con dùng cây xoan hoặc cây màng tang để hỏa táng.
Sau khi xếp đủ các tầng củi, quan tài được đặt ở trên cùng và châm lửa đốt; người nhà dùng mẹt sảy gạo quạt cho lửa cháy đều và cháy hết. Đêm đó, người nhà ở lại trông coi đám cháy đến tinh mơ hôm sau thì đổ rượu vào và nhặt xương, bọc lại cho vào vại sành đậy kín rồi chôn xuống chỗ hoả táng.
Có thể nói “Tắm lửa” sạch sẽ cho người chết để lên Mường trời, tái sinh một đời sống mới là quan niệm của đồng bào Thái đen, thể hiện nguyện ước của bà con. Tuy nhiên, tục hỏa táng đã và đang đặt ra nhiều trăn trở cho cả nhà quản lý và cộng đồng, có thể kể ra như: quá trình hỏa táng ảnh hưởng khá lớn đến môi trường xung quanh, vấn đề càng trở nên nghiêm trọng bởi trong bối cảnh đất chật, người đông, nghĩa trang (nơi diễn ra việc hỏa táng) đã không còn cách xa khu dân cư như trước.
Ông Lò Văn Bính, phường Trung Tâm chia sẻ: “Tập tục này có từ ngàn đời; trước đây, cánh đồng rộng đến 2.400 ha, dân cư thưa thớt, việc hỏa táng không ảnh hưởng lớn; giờ thì khác rồi, nơi hỏa táng cách khu dân cư, cơ sở sản xuất kinh doanh, lưu trú du lịch… không xa nên chuyện đã khác”.
Những băn khoăn của ông Bính và nhiều người dân vùng Mường Lò đối với việc hỏa táng đã được đặt ra từ những năm 90 của thế kỷ trước.
Bà Hoàng Thị Hạnh - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc cho biết: “Năm 1995, khi thị xã Nghĩa Lộ được thành lập lại, chính quyền đã nhìn thấy sự bất cập này. UBND thị xã đã có đề xuất với tỉnh về việc xây dựng một đài hóa thân cho người quá cố; tuy nhiên, đề xuất chưa được triển khai vì kinh phí vào thời điểm đó là rất lớn. Tôi tin rằng, nếu xây đài hóa thân sẽ nhận được sự ủng hộ của bà con Nhân dân vì đáp ứng được phong tục của người Thái đen; rộng hơn là bảo vệ được môi trường, xây dựng được cuộc sống văn minh”.
Một phong tục lâu đời của đồng bào Thái đen cần lưu giữ; vấn đề ô nhiễm môi trường cần được xử lý… tập tục hỏa táng một cách đơn sơ tại vùng Mường Lò cần được chấm dứt, thay vào đó, trước mắt là tổ chức hỏa táng tại các đài hóa thân (công nghiệp) khi gia đình, dòng họ có người qua đời. Về lâu dài, tỉnh cũng cần có chính sách về đất đai, nguồn lực… nhằm thu hút nhà đầu tư xây dựng dịch vụ hỏa táng tại khu vực miền Tây; địa phương cũng cần đẩy mạnh tuyên truyền, vận động nhằm xây dựng đời sống văn hóa, loại bỏ bớt thủ tục rườm rà trong việc tang của người Thái đen nói riêng, đồng bào các dân tộc nói chung.
Văn hóa là sự lắng đọng của dòng chảy lịch sử; quá trình xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, chúng ta phải gạn đục, khơi trong; biết chọn lọc những tinh hoa, loại bỏ những hủ tục, những yếu tố không còn phù hợp để nền văn hóa của chúng ta giàu bản sắc, là nền tảng cho kỷ nguyên phát triển của dân tộc.
