Nhiều hộ dân tại tỉnh Lạng Sơn đã đưa cây na về trồng trên các vùng đồi, núi đá. Loài cây này phát triển mạnh, đơm hoa kết trái, tạo nên thương hiệu na xứ Lạng nổi tiếng khắp nơi, mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội, giúp đời sống đồng bào các dân tộc nơi đây ngày càng ấm no, đủ đầy.
Nhờ cây na, nhiều gia đình không chỉ thoát nghèo mà vươn lên trở thành những triệu phú vùng quê, có điều kiện nâng cao chất lượng cuộc sống…
“Cây làm giàu” của đồng bào
Những ngày đầu thu, chúng tôi tìm về vùng trồng na xã Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn. Cách trung tâm xã khoảng 2 km là những đồi na bạt ngàn, mướt xanh.
Men theo con đường bê tông nhỏ vừa đủ hai làn xe máy tránh nhau để ngược lên vùng trồng na Lũng Than ở lưng chừng núi, tôi gặp những người đi thu hái na từ tờ mờ sáng.
Trên những quả đồi đất xen lẫn đá, tưởng như khô cằn. Nhiều khu vực có cảm giác “cây na mọc trên đá” vì xung quanh gốc cây toàn là đá, vậy mà loài cây này vẫn tươi tốt, quả to, căng tròn khiến nhiều người lần đầu đến đây không khỏi ngạc nhiên.
Chị Lành Thanh Huyền ở thôn Than Muội, xã Chi Lăng, chia sẻ gia đình đã trồng na hơn 20 năm. Từ chỗ ban đầu chỉ trồng thử nghiệm diện tích nhỏ, vừa làm vừa rút kinh nghiệm đến nay diện tích na đã lên tới gần 1ha. Gần như toàn bộ diện tích đất của gia đình đã được chuyển sang trồng na. Cây na trên núi đá đã tạo ra quả có vị đặc trưng thơm ngon, cùi dày, ít hạt. Tuy nhiên, để có được những trái na đạt tiêu chuẩn chất lượng, người trồng na phải tuân thủ quy trình chăm sóc khá tốn công sức.
Hiện nay, để cây na phát triển tốt, đạt năng suất, nhiều hộ không còn phó mặc cho thời tiết, chờ mưa đến cây mới được tưới như trước, mà đã lắp đặt hệ thống tưới tiêu tự động.
Bà con cũng ứng dụng khoa học công nghệ, kỹ thuật tiên tiến trong quá trình từ lúc trồng, giai đoạn chăm sóc, thụ phấn, phòng ngừa sâu bệnh, bảo vệ quả.
Vài năm trở lại đây, để giảm bớt sức lao động, các chủ vườn na đã lắp đặt hệ thống ròng rọc, di chuyển những thúng na đầy ắp, khá nặng từ trên đỉnh núi xuống chân núi hoặc vào các khu vực trung chuyển để phân loại, giao cho khách hàng.
Chị Lành Thanh Huyền cho biết vụ thu hoạch na kéo dài khoảng một tháng, hiện đang là cuối vụ na. Để thu hoạch 1 ha na cần 5 - 10 lao động tùy từng thời điểm. Cao điểm có vụ gia đình thu được gần 10 tấn quả, giá bán tùy thuộc vào loại quả to, nhỏ nhưng dao động từ 40.000 đồng/kg đến hơn 100.000 đồng/kg tùy vào từng thời điểm và loại na. Mỗi vụ na mang lại cho gia đình nguồn thu khoảng 300 triệu đồng, cao hơn nhiều so với trồng các loại cây khác.
Bà Nông Thị Quý ở thôn Lũng Cút, xã Chi Lăng, cho hay gia đình bà bắt đầu trồng na từ năm 2003 với khoảng 1.500 gốc na, tương đương diện tích hơn 1 ha. Nắm bắt xu hướng thị trường những năm gần đây nhiều người thích ăn na bở nên gia đình đã trồng 800 gốc na này. Giá bán na trên thị trường cơ bản ổn định và giữ ở mức cao. Loại na từ 2-3 quả/kg có giá khoảng 100.000 đồng/kg, đầu vụ có thể bán được giá cao hơn; loại na từ 3-4 quả/kg, giá bán tại vườn dao động từ 60.000 - 70.000 đồng/kg tùy từng thời điểm.
Hiện gia đình bà Quý đã cơ bản thu hoạch xong na chính vụ. Ước tính cây na đã mang lại cho gia đình bà gần 400 triệu đồng. Hiện nay, với việc áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào trồng, chăm sóc chủ động nên đến khoảng tháng 10 và tháng 11 sẽ có na gối vụ để thu hoạch.
“Giờ đây, thu hoạch na đến đâu phần lớn là các thương lái đến tận nhà mua tới đó. Đặc biệt, với việc ứng dụng số hóa vào bán hàng, giới thiệu sản phẩm qua các nền tảng mạng xã hội, đã có khoảng 50% số lượng na thu hoạch/vụ được chốt đơn, bán qua kênh này,” bà Quý thông tin...
Phát triển bền vững
Hiện nay, để phát triển bền vững, cùng với việc mở rộng kênh bán hàng, giới thiệu, quảng bá sản phẩm nông sản đặc trưng của tỉnh, trong đó có quả na, các địa phương, cơ quan chuyên môn của tỉnh đang xây dựng thương hiệu, thực hiện các giải pháp trồng na đáp ứng các tiêu chuẩn VietGAP, sản xuất nông nghiệp hữu cơ, sẵn sàng các điều kiện hướng đến xuất khẩu, nâng cao giá trị quả na.
Theo Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Chi Lăng Vi Thiện Việt, xã có diện tích tự nhiên hơn 80 km2, với 36 thôn. Với điều kiện địa hình đồi núi đất, núi đá thấp, xã có nhiều lợi thế, tiềm năng để phát triển trồng các loại cây ăn quả theo hướng nông nghiệp sạch, an toàn; trong đó, chủ lực là na Chi Lăng khá nổi tiếng trên thị trường trong nước.
Năm 2025, diện tích na trên địa bàn xã ước đạt trên 1.400ha; trong đó na VietGAP 494ha, GrobalGAP 35ha, dải vụ khoảng 60ha. Năng suất na thu hoạch đạt 10,6 tấn/ha, sản lượng ước đạt 14.840 tấn (bao gồm cả na rải vụ). Giá trị ước tính gần 520 tỷ đồng. Thu nhập từ sản xuất na đảm bảo đời sống dân sinh.
Để phát triển thương hiệu na Chi Lăng, xã đã phát động tổ chức sản xuất na và các nông sản đặc sản theo hướng sản xuất an toàn, theo tiêu chuẩn VietGAP, sản xuất nông nghiệp hữu cơ.
Na Chi Lăng có đặc trưng riêng biệt, mẫu mã đẹp, mắt to, vị ngọt thanh mát, cùi dầy ít hạt, có hàm lượng giá trị dinh dưỡng cao. Nhờ đó, na Chi Lăng đã khẳng định được chỗ đứng trên thị trường rộng khắp, lượng tiêu thụ cao ở nhiều tỉnh phía Bắc.
Với giá thị trường trung bình từ 40.000 - 60.000 đồng/kg, cao điểm vào những ngày đầu vụ giá bán lên tới 80.000 - 90.000 đồng/kg... Các hộ trồng na có thu nhập mỗi năm hàng trăm triệu đồng...
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lạng Sơn, những năm qua, diện tích trồng na tại các địa phương trong tỉnh có xu hướng tăng. Năm 2025, toàn tỉnh có khoảng 4.595 ha na, tập trung tại các xã: Cai Kinh, Chi Lăng, Tân Thành… Diện tích na đang cho thu hoạch 4.010ha. Năng suất ước đạt 100 tạ/ha, sản lượng ước đạt 40.000 tấn, bằng 97,4% so với cùng kỳ năm trước. Giá trị kinh tế cây na mang lại ước đạt trên 1.500 tỷ đồng.
Thị trường tiêu thụ quả na trong tỉnh và nhiều tỉnh như Thái Nguyên, Bắc Ninh, thành phố Hà Nội...
Hiện trên địa bàn tỉnh có một số chuỗi liên kết tiêu thụ sản phẩm na như: Hợp tác xã nông sản Chi Lăng thu mua sản phẩm na tại các xã: Chi Lăng, Vạn Linh đưa vào hệ thống cửa hàng hoa quả sạch, siêu thị với sản lượng trung bình 1 - 2 tấn/ngày.
Số lượng na được người dân livestream giới thiệu, bán trên các sàn thương mại điện tử và qua các trang mạng xã hội zalo, face book, tiktok ngày càng gia tăng.
Để nâng cao giá trị quả na, tỉnh Lạng Sơn đã đề xuất với các bộ, ngành, cơ quan liên quan của Trung ương đưa quả na vào danh mục những mặt hàng nông sản xuất khẩu, nhất là xuất sang Trung Quốc.
