Theo số liệu trong Đề án xây dựng cửa khẩu thông minh, tại lối thông quan cầu đường bộ Kim Thành và lối thông quan Bản Vược thuộc Cửa khẩu Quốc tế Lào Cai do Ban Quản lý Khu kinh tế tỉnh xây dựng, lưu lượng phương tiện xuất - nhập khẩu tăng mạnh trong những năm gần đây, đặc biệt là tại lối thông quan qua Cửa khẩu Quốc tế đường bộ số 2 Kim Thành (Cửa khẩu Kim Thành).
Vào thời gian cao điểm, mỗi ngày có thể đạt hàng nghìn xe hàng, phần lớn là nông sản xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc. Tuy nhiên, năng lực hạ tầng hiện tại mới chỉ đáp ứng được khoảng 60 - 70% nhu cầu thực tế, dẫn đến tình trạng ùn ứ cục bộ theo mùa vụ.
Chính trong bối cảnh đó, việc thực hiện Đề án xây dựng cửa khẩu thông minh không đơn thuần để “nâng cấp” hạ tầng ở Cửa khẩu Kim Thành và Cửa khẩu Bản Vược, mà nhằm tái định hình toàn bộ phương thức vận hành của các cửa khẩu này. Đây là bước chuyển từ tư duy “xử lý tình huống” sang “quản trị hệ thống”, từ bị động sang chủ động với quy trình thông quan tự động.
Ở góc độ doanh nghiệp, hiện nay chi phí logistics và làm thủ tục thông quan cho mỗi chuyến hàng xuất - nhập khẩu luôn là bài toán nan giải. Theo ước tính, chi phí này hiện chiếm tỷ trọng đáng kể trong giá thành hàng hóa xuất khẩu, đặc biệt là nông sản.
Ông Nguyễn Xuân Quế - Giám đốc Công ty Cổ phần logistics Việt - Trung, cho biết: Hiện nay, chi phí lưu bãi, chờ thông quan và nhân công vẫn rất lớn. Ví dụ, một xe hàng xuất khẩu khi đến Cửa khẩu Kim Thành để làm thủ tục thông quan sẽ phải mất từ 3 - 4 giờ đồng hồ, thậm chí thời gian cao điểm có thể hơn. Nếu cửa khẩu thông minh được triển khai đúng như kỳ vọng, chi phí có thể giảm từ 20 - 30% và quan trọng hơn là mọi thủ tục sẽ minh bạch. Hiện, đơn vị đang có sẵn hệ thống hạ tầng, kho bãi, nên sẵn sàng tham gia vào xây dựng cửa khẩu thông minh.
Theo ông Vương Trinh Quốc - Trưởng Ban Quản lý Khu kinh tế tỉnh, xây dựng cửa khẩu thông minh không nằm ở việc bổ sung thiết bị, mà ở cách tích hợp công nghệ vào toàn bộ chuỗi vận hành. Theo đề án, hệ thống sẽ được xây dựng trên nền tảng số hóa toàn diện (tự động hóa quy trình vận chuyển bằng phương tiện vận tải không người lái gắn với hệ thống kiểm soát thông minh), số hóa dữ liệu và kết nối liên thông giữa các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và đối tác quốc tế trong kiểm hóa hàng xuất - nhập khẩu), giám sát mọi quy trình theo thời gian thực bằng công nghệ AI, IoT, camera thông minh và điều hành tập trung thông qua trung tâm quản lý hiện đại.
Được biết, trước mắt, cửa khẩu thông minh sẽ được triển khai xây dựng tại Cửa khẩu Kim Thành và vận hành song song với mô hình cửa khẩu truyền thống tại đây. Theo đó, các hạng mục của cửa khẩu thông minh như làn vận chuyển chuyên dụng, hệ thống kiểm soát tự động, máy soi container công suất lớn, trung tâm điều hành thông minh sẽ được triển khai đồng bộ phía bên cánh phải của Cửa khẩu Kim Thành. Trong khi đó, Bản Vược sẽ được phát triển thành trung tâm logistics hiện đại, kết nối trực tiếp với khu vực cửa khẩu, hình thành chuỗi khép kín từ kho bãi - vận chuyển - thông quan.
Điểm đặc biệt là các phương tiện vận tải không người lái (IGV) được xem là “mắt xích” đột phá của cửa khẩu thông minh. Khi đưa vào vận hành, phương tiện này cho phép tự động hóa khâu bốc xếp, phân loại hàng hóa, giúp giảm phụ thuộc vào lao động thủ công, đồng thời nâng cao tính chính xác và an toàn.
Việc xây dựng cửa khẩu thông minh ở Cửa khẩu Quốc tế Lào Cai đòi hỏi nguồn lực đầu tư rất lớn. Không chỉ là chi phí xây dựng hạ tầng, mà còn bao gồm hệ thống thiết bị công nghệ, phần mềm, vận hành và đào tạo nhân lực chất lượng cao.
Theo tính toán sơ bộ, khi vận hành cửa khẩu thông minh, năng lực thông quan ở Cửa khẩu Kim Thành có thể tăng từ 1,5 - 2 lần so với hiện tại. Thời gian xử lý mỗi lô hàng dự kiến giảm 30 - 50%. Đây là con số không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật, mà còn tác động trực tiếp đến chi phí và sức cạnh tranh của doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, việc ứng dụng AI, IoT và dữ liệu lớn giúp giám sát hàng hóa theo thời gian thực, tăng tính minh bạch và giảm rủi ro gian lận thuế và buôn lậu. Dữ liệu được chia sẻ giữa các cơ quan chức năng, tạo nền tảng cho quản lý hiện đại, thay vì phụ thuộc vào hồ sơ giấy như trước đây.
Ông Vương Trinh Quốc - Trưởng Ban Quản lý Khu kinh tế tỉnh Lào Cai, khẳng định: Đây là dự án mang tính tự động hóa rất cao nên không thể triển khai theo cách làm truyền thống. Lào Cai xác định phải huy động tổng thể các nguồn lực, thay vì chỉ dựa vào ngân sách mà cần hướng tới mô hình hợp tác công - tư (PPP), trong đó doanh nghiệp không chỉ là người hưởng lợi mà còn là chủ thể tham gia xây dựng và vận hành hệ thống. Những doanh nghiệp tham gia xây dựng cửa khẩu thông minh phải có đủ tiềm lực về công nghệ và vốn.
“Hiện nay, Ban Quản lý Khu kinh tế đang thực hiện các trình tự thẩm định, trình UBND tỉnh chấp thuận đầu tư dự án cửa khẩu thông minh tại lối thông quan cầu đường bộ số II Kim Thành thuộc Cửa khẩu Quốc tế Lào Cai; phối hợp với các sở, ngành thực hiện các thủ tục. Cùng với đó, ban tiếp tục trao đổi, phối hợp với phía huyện Hà Khẩu, châu Hồng Hà, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc để triển khai cửa khẩu thông minh” - ông Quốc cho biết.
Điểm nhấn chiến lược của đề án là phát triển song song Kim Thành và Bản Vược, thay vì dồn áp lực vào một điểm. Trong đó, khu vực Cửa khẩu Kim Thành tiếp tục đóng vai trò trung tâm, với hệ thống kiểm soát và điều hành chính. Trong khi, Bản Vược được định hướng trở thành không gian phát triển mới, nơi tích hợp các chức năng logistics hiện đại. Sự phân vai này không chỉ giúp giảm tải, mà còn tạo dư địa phát triển dài hạn. Khi hai khu vực được kết nối bằng hệ thống công nghệ và hạ tầng đồng bộ, hiệu quả tổng thể sẽ được nâng lên đáng kể.
Theo kế hoạch đề ra, chậm nhất đầu năm 2027, mô hình cửa khẩu thông minh ở Kim Thành sẽ vào vận hành. Xây dựng cửa khẩu thông minh không chỉ giải bài toán ùn tắc, mà là cuộc cách mạng nhằm tái cấu trúc hoạt động lưu thông và thông quan hàng hóa qua các cửa khẩu. Qua đó, mở ra chương mới - chương của cửa khẩu hiện đại, thông minh và có khả năng dẫn dắt phát triển vùng, nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Trình bày: Thanh Ba
