Nơi lưu trữ hàng vạn mẫu hài cốt liệt sĩ
Giữa những ngày hè nắng nóng, chiếc xe của đoàn công tác Ban chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh Phú Thọ đưa mẫu HCLS đến nhà tiếp nhận, bảo quản, lưu trữ mẫu HCLS (Cục Quân y, Tổng cục Hậu cần-Kỹ thuật). Tại khu vực bàn giao, cán bộ, nhân viên của Viện Pháp y Quân đội đã nhanh chóng làm công tác tiếp nhận mẫu HCLS, kiểm tra đóng gói, nhãn dán, kiểm đếm loại mẫu, số lượng, chụp ảnh ghi nhận ban đầu. Từng thông tin trên hộp mẫu được đối chiếu tỉ mỉ với thông tin trên hồ sơ, bảo đảm trùng khớp, chính xác.
Mẫu HCLS được đưa vào dán mã sau đó chuyển sang phòng xử lý lại. Tại đây, các kíp trực đánh giá tình trạng mẫu về mức độ mùn mục, ẩm, nấm mốc, lựa chọn hướng xử lý phù hợp, tránh việc lây nhiễm chéo. Thiếu tá QNCN Lê Thị Hương Liên, kỹ thuật viên Tổ bảo quản, Khoa Khám nghiệm (Viện Pháp y Quân đội) cho biết: “Mặc dù quá trình lấy mẫu, các đội đã tiến hành theo đúng quy trình kỹ thuật, nhưng mỗi mẫu chất lượng, điều kiện khi lấy ở những vị trí khác nhau nên tiếp tục phải xử lý lại để có thể lưu trữ lâu dài. Mẫu sẽ được loại bỏ các yếu tố ngoại lai rồi mới sấy khô theo thời gian khác nhau tùy thuộc tình trạng của mẫu, khi hoàn thành thì chuyển sang lưu trữ”.
Kỹ thuật viên thực hiện quy trình xử lý mẫu hài cốt liệt sĩ trước khi chuyển sang lưu trữ.
Bước vào phòng lưu trữ là một không gian đặc biệt. Nhiệt độ lạnh sâu khoảng 15 độ C. Mùi hóa chất sộc lên đậm đặc. Từng dãy tủ cao từ đất lên đến kịch trần được chia ô, đánh số cẩn thận. Kỹ thuật viên trong bộ đồ bảo hộ chuyên dùng cẩn thận kiểm tra bao gói, mã định danh, xác định vị trí lưu trữ duy nhất để đưa mẫu vào vị trí bảo quản. Mọi thao tác quy trình diễn ra chính xác tuyệt đối. Tại đây, mẫu HCLS được lưu trữ phục vụ công tác giám định ADN.
Theo Thiếu tá Trịnh Thanh Hiệp, Phó chủ nhiệm Khoa Khám nghiệm (Viện Pháp y Quân đội), với số lượng mẫu rất lớn nên phải lưu trữ lâu dài. Nếu không được bảo quản đúng quy trình, ADN trong mẫu có thể tiếp tục thoái hóa, làm giảm khả năng thu được kết quả xét nghiệm chính xác. Việc bảo quản khoa học không chỉ giúp giữ ổn định chất lượng mẫu mà còn tạo cơ sở để các bước tách chiết, phân tích ADN và đối chiếu, xác định danh tính liệt sĩ được tiến hành thuận lợi, chính xác về sau.
Trong Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính HCLS (Chiến dịch 500 ngày đêm), Viện Pháp y Quân đội được giao nhiệm vụ tiếp nhận mẫu HCLS từ 17 tỉnh, thành phố trong cả nước với số lượng dự kiến khoảng 72.000 mẫu. Tới ngày 12-8, Viện đã tiếp nhận, mã hóa và dán QR-code cho hơn 19.000 mẫu HCLS. Với số lượng mẫu lớn, quy trình tiếp nhận, bảo quản, lưu trữ được tiến hành chặt chẽ, khắt khe và quản lý xuyên suốt bằng phần mềm LIMS. Toàn bộ quy trình bảo đảm thông suốt, khép kín, sẵn sàng trích xuất mẫu HCLS đưa đi xét nghiệm giám định ADN.
Quyết tâm giám định ADN thành công
Các mẫu HCLS lưu trữ sẽ được đưa tới quy trình giám định ADN. Đặc thù trong công tác giám định ADN HCLS tại Việt Nam là phần lớn các mẫu đã trải qua hàng chục năm chôn dưới lòng đất. Nhiệt độ, độ ẩm, khí hậu, vi sinh vật và nhiều yếu tố môi trường khiến ADN trong mẫu suy thoái. Từ một mẫu hài cốt rất nhỏ, các giám định viên lựa chọn phần có chất lượng tốt nhất để tiến hành xử lý bằng công nghệ hiện đại và sử dụng các phương pháp nhân gene có độ nhạy cao để thu được trình tự ADN có giá trị.
Khu vực thực hiện quy trình giám định ADN được phân chia thành 4 phòng kỹ thuật chuyên dùng. Tại đây, các kỹ thuật viên tuân thủ nghiêm quy trình đã ban hành. Mỗi thao tác đều phải chính xác, bởi với những mẫu chất lượng thấp nếu sai sót sẽ mất đi cơ hội giám định.
Kỹ thuật viên thực hiện phản ứng nhân gene.
Thiếu tá Đỗ Thị Xao Mai, Nghiên cứu viên Khoa Xét nghiệm sinh học (Viện Pháp y Quân đội) cho biết: “Những mẫu có khả năng sẽ đưa vào để tách chiết ADN, nhân bản, giải trình tự. Khi đã có trình tự ADN của mẫu hài cốt và mẫu thân nhân, kỹ thuật viên tiến hành so sánh, ghép nối kết quả với nhau. Kết quả trùng khớp, cơ sở giám định sẽ đưa ra kết luận”.
Đó là một quy trình khoa học nghiêm ngặt đòi hỏi người thực hiện kiên trì, cẩn trọng, tuyệt đối chính xác. Với những mẫu không đạt yêu cầu, giám định viên không từ bỏ mà ngay lập tức rà soát lại toàn bộ quy trình để tìm nguyên nhân, sau đó thực hiện lại việc giám định.
Sự kiên trì, cẩn trọng và khoa học đã đem lại những kết quả quý giá. Đó là những mẫu HCLS đã xác định được danh tính. Kể lại những trường hợp khớp nối thành công qua giám định ADN, Trung tá Nguyễn Thị Ngọc Ánh, Chủ nhiệm Khoa Xét nghiệm sinh học không khỏi xúc động.
Đó là đợt xét nghiệm mẫu HCLS được Đội K52 (Bộ CHQS tỉnh Gia Lai) quy tập tại xã Ia Boòng, tỉnh Gia Lai. Khi tiếp nhận, các mẫu này đều có chất lượng cảm quan xấu, răng mủn chân, ADN suy thoái cực độ. Ở lần chạy đầu tiên, kết quả giải trình tự gần như bằng không. Không nản lòng, với tâm niệm còn một chút hy vọng cũng không được bỏ cuộc, kíp giám định đã rà soát lại toàn bộ quy trình, điều chỉnh quy trình tách chiết và thực hiện lại tới lần thứ tư. Bằng sự quyết tâm và trình độ chuyên môn cao, có một mẫu được giải mã thành công trình tự gene, đối sánh trùng khớp với thân nhân. Danh tính được xác định là liệt sĩ Ngô Đình Hào (quê ở Hưng Yên).
Một trường hợp khác là liệt sĩ Nguyễn Văn Kết (quê ở Bắc Ninh), hài cốt được quy tập tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Ôn (tỉnh Vĩnh Long). Thông qua sự kết nối chặt chẽ giữa Cục Người có công (Bộ Nội vụ) và Trung đoàn 1 (Sư đoàn 330, Quân khu 9), Viện Pháp y Quân đội đã tiến hành giám định hình thái, lấy mẫu và xét nghiệm thành công.
Để nâng công suất xét nghiệm, Viện Pháp y Quân đội tập trung đầu tư nâng cấp cơ sở hạ tầng, trang thiết bị và nhân lực. Công suất xét nghiệm chỉ tăng lên và đạt hiệu quả khi cơ sở hạ tầng và con người được tổ chức đồng bộ. Đại tá, TS Nguyễn Văn Lợi, Viện trưởng Viện Pháp y Quân đội cho biết: “Thời gian qua, cơ sở hạ tầng được nâng cấp, cải tạo, trong đó việc phân chia khu vực phòng tách chiết theo hướng bảo đảm luồng công việc một chiều. Phòng xử lý mẫu hiện được chia thành 4 cabin riêng biệt cho 4 kíp có thể xử lý song song và hạn chế tiếp xúc giữa các kíp, qua đó giảm nguy cơ nhiễm chéo. Viện cũng triển khai một số giải pháp trong công tác kỹ thuật kết hợp chuyển đổi số để nâng cao hiệu quả giám định, xác định danh tính HCLS”.
Cùng với nâng cấp cơ sở vật chất, Viện Pháp y Quân đội tổ chức bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn cho lực lượng thực hiện nhiệm vụ trong toàn bộ quy trình. Bên cạnh đó, Viện được tăng cường lực lượng từ Viện Y học dự phòng Quân đội, Viện Y học phóng xạ và Ung bướu Quân đội, Viện Kiểm nghiệm, nghiên cứu dược và trang thiết bị y tế Quân đội. Việc sắp xếp, tổ chức lực lượng được bố trí linh hoạt, kể cả ngoài giờ hành chính để bảo đảm dây chuyền xét nghiệm vận hành hiệu quả.
Mỗi mẫu HCLS được giám định thành công, mỗi tên liệt sĩ được trả và khắc lại trên bia mộ ghi dấu sự nỗ lực, tận tụy của tập thể cán bộ, nhân viên Viện Pháp y Quân đội trong Chiến dịch 500 ngày đêm. Đây cũng chính là lời khẳng định về trách nhiệm của Quân đội đối với liệt sĩ và thân nhân liệt sĩ. Đằng sau những vất vả trong phòng xét nghiệm là niềm tin vững chắc của nhân dân vào chiến dịch mang ý nghĩa nhân văn cao cả góp phần tìm lại danh tính của các liệt sĩ đã cống hiến máu xương cho Tổ quốc.
