Nhạc cụ dân tộc Thái rất phong phú, là nét văn hóa độc đáo, kết tinh trí tuệ của người xưa. Đa phần các nhạc cụ dân tộc Thái thường làm từ tre, nứa, gắn liền với đời sống tâm linh và sinh hoạt thường ngày. Trong đó, khèn bè là nhạc cụ không thể thiếu cho điệu múa Xòe, hát Khắp.
Những âm thanh sóng đôi đặc trưng của khèn bè cất lên nghe da diết, sâu lắng như lời tâm tình yêu đương đã chắp cánh cho biết bao đôi lứa. Những làn điệu hát Khắp đặc trưng của người Thái cũng được ngân nga hơn trong âm vang của tiếng khèn bè.
Với mong muốn lưu giữ nghệ thuật chế tác khèn bè độc đáo của cha ông, năm 2015, khi đã hơn 70 tuổi, ông Vì Văn Ngân mới học chế tác nhạc cụ dân tộc Thái.
Chia sẻ về cơ duyên đến với nghề chế tác khèn bè khi tuổi đã xế chiều, ông Ngân không giấu được sự trăn trở. Ông kể, tiếng khèn đã ngấm vào máu thịt từ thuở lên 8, nhưng những biến động của cuộc đời, từ những năm tháng khoác áo lính đến khi phục viên, đã khiến ông phải tạm gác lại đam mê.
Người biết thổi thì còn nhiều, nhưng người biết làm ra cây khèn ở vùng Mường Lò này thì chẳng còn mấy ai”, ông Ngân trăn trở.
Chính nỗi lo mai một nét văn hóa đặc sắc đã thôi thúc ông quyết tâm tìm tòi, học hỏi. Dẫu tuổi cao, đôi tay không còn nhanh nhẹn như thời trẻ, nhưng với ông, mỗi chiếc khèn làm ra không chỉ là nhạc cụ, mà còn là nỗ lực níu giữ hồn cốt của quê hương.
Người thầy giáo đặc biệt kém ông Ngân gần 40 tuổi nhưng cùng chung tình yêu văn hoá Thái, nên thầy trò nhanh chóng vượt qua khoảng cách tuổi tác để gắn bó và truyền dạy hiệu quả. Người thầy đặc biệt ấy là anh Lê Thanh Tùng - Giáo viên Trường Tiểu học và THCS Lý Tự Trọng, phường Nghĩa Lộ.
Anh Lê Thanh Tùng dành tình yêu đặc biệt cho văn hóa Thái Mường Lò, nên khi biết nghệ thuật chế tác khèn bè của vùng Mường Lò gần như bị thất truyền, anh đã sang Sơn La, tìm học từ các nghệ nhân để về truyền dạy lại cho những người cùng chung niềm đam mê cây khèn bè của vùng Mường Lò.
Nói về học trò Vì Văn Ngân, anh Lê Thanh Tùng khẳng định đây là một trong những học viên xuất sắc nhất. Theo anh Tùng, ông Ngân không chỉ nắm vững kỹ thuật mà còn có tư duy sáng tạo độc đáo trong quá trình chế tác.
“Ông Ngân rất chịu khó nghiên cứu, luôn tìm ra những cách chế tác mới. Đặc biệt, ông có khả năng sử dụng rất thành thạo các loại nhạc cụ dân tộc”, anh Tùng cho biết. Sự kết hợp giữa kỹ năng chế tác và khả năng biểu diễn thuần thục đã giúp ông Ngân trở thành nhân tố quan trọng trong gìn giữ di sản âm nhạc của dân tộc Thái.
Các nguyên liệu làm khèn bè là những thứ quanh năm gắn bó với cuộc sống của người Thái như cây nứa, cây móc hoặc cây thừng mực, nhựa đào, nhựa thông, dây mây, tre, sáp ong... Nhưng không dễ để chọn được những thân nứa tép đạt yêu cầu. Có khi ông Ngân phải bỏ rất nhiều thời gian, công sức đi cách nhà mấy chục cây số mới chọn được vật liệu ưng ý.
Để làm ra chiếc khèn bè khi đã có đầy đủ nguyên liệu, ông Ngân phải mất từ 2 - 3 ngày. Từ những ống nứa tép đã được kỳ công lựa chọn mang về, ông Ngân sẽ phơi khô, sau đó hơ qua lửa, rồi bằng bàn tay khéo léo uốn cho thật thẳng.
Nhìn đơn giản nhưng để có chiếc khèn đẹp mắt, đạt chuẩn, phải chọn những ống nứa có độ dày bằng nhau, ít mấu và đang độ “bánh tẻ”. Khi đã xử lý xong các ống nứa, là công đoạn tạo lỗ cho khèn.
Kỹ thuật dùi 12 lỗ bấm đối xứng và khoét các lỗ thoát hơi với kích cỡ khác nhau trên những đoạn nứa tép đòi hỏi sự chính xác đến tuyệt đối. Khó nhất có lẽ là xử lý các lam đồng bởi công đoạn này quyết định độ chuẩn âm của chiếc khèn. Chỉ khác nhau một chút độ dày, độ dài, độ cong của lưỡi gà và độ bóng của bề mặt là âm thanh tạo ra đã trầm, bổng khác nhau.
Chính vì thế, việc xử lý những chiếc lam đồng tuy nhỏ nhưng lại khiến ông Ngân phải mài đi, giũa lại, rồi thử, rồi lại tiếp tục giũa cho tới khi thấy chuẩn mới thôi. Khi 14 ống nứa tép được lắp xong lưỡi gà và thử chuẩn âm, việc chế tác chiếc khèn bè gần như hoàn thành. Chỉ cần lắp ghép các ống nứa vào một bầu gỗ rồi phết hỗn hợp nhựa cây trộn sáp ong để cố định hai bè ống nứa là chiếc khèn bè hoàn thiện.
Chế tác khèn bè đòi hỏi sự tinh tế, khéo léo, tỉ mỉ, nhẫn nại và tinh tường trong thẩm âm. Nhưng chỉ bấy nhiêu thôi vẫn chưa đủ làm nên cây khèn bè hay, bởi ông Ngân gửi gắm vào đó còn là đam mê cho tiếng khèn bay cao, bay xa, là lòng tự hào dân tộc và thêm cả chút tài hoa.
Dù đôi mắt đã bớt tinh anh, đôi tay cũng không còn dẻo dai, nhưng ông Ngân vẫn khéo léo và tỉ mỉ trau chuốt từng chi tiết để có được chiếc khèn ưng ý. Gửi gắm trong mỗi sản phẩm hoàn thiện là bao tâm huyết, tình yêu của ông Ngân với chiếc khèn bè - biểu tượng âm nhạc dân gian người Thái.
Dù còn nhiều khó khăn để lưu giữ, đặc biệt là tìm người kế tiếp nét văn hoá độc đáo này nhưng ông Ngân vẫn miệt mài làm công việc thầm lặng ấy, mong muốn bảo tồn, lưu giữ được nghề truyền thống. Ông Ngân vẫn luôn đau đáu tâm nguyện mở lớp truyền dạy chế tác khèn bè cho người dân trong vùng. Mong rằng tâm huyết của ông Vì Văn Ngân sẽ góp phần giúp nghệ thuật chế tác nhạc cụ dân tộc Thái không bị mai một.
