Trong căn nhà nhỏ ở xã Quy Mông, ký ức về liệt sĩ Hoàng Văn Muôn dường như chưa bao giờ phai nhạt. Người con trai duy nhất của mẹ hy sinh năm 1969 khi mới 18 tuổi. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, người mẹ năm nào giờ tóc đã bạc trắng, nhưng nỗi nhớ con vẫn nguyên vẹn như ngày nhận tin báo tử. Điều mẹ mong mỏi bao năm qua là được biết nơi con yên nghỉ để có thể một lần thắp nén hương trên chính phần mộ của con.
Ước nguyện ấy cũng là nỗi niềm của biết bao gia đình liệt sĩ trên địa bàn tỉnh Lào Cai.
Nếu như Mẹ Việt Nam Anh hùng Hà Thị Hao vẫn còn giữ được bức ảnh và lá thư cuối cùng của người con trai thì với bà Phạm Thị Chi, ở tổ dân phố số 2, phường Nam Cường, kỷ vật về người anh trai chỉ còn vỏn vẹn một bản trích lục hồ sơ liệt sĩ.
Tờ giấy đã ngả màu theo thời gian, những nếp gấp hằn sâu sau hàng chục năm được gia đình gìn giữ cẩn thận. Mỗi lần mở bản trích lục, bà Chi đều nhẹ nhàng vuốt phẳng từng góc giấy như sợ thời gian sẽ lấy đi nốt dấu tích cuối cùng về người anh - liệt sĩ Phạm Văn Bảng, hy sinh trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp năm 1950.
Hơn bảy thập kỷ trôi qua, gia đình vẫn chưa một lần biết chính xác nơi người anh yên nghỉ. Không có di vật, cũng chưa tìm được phần mộ để hương khói, bản trích lục hồ sơ liệt sĩ trở thành kỷ vật quý giá, lưu giữ thông tin về người đã khuất và là niềm hy vọng của gia đình trên hành trình tìm lại nơi an nghỉ của ông.
Qua đợt này, gia đình rất mong tìm được hài cốt anh trai - bà Chi nghẹn ngào.
Chỉ một câu nói ngắn ngủi thôi nhưng chứa đựng cả hành trình chờ đợi.
Chiến tranh đã lùi xa, nhưng với nhiều gia đình liệt sĩ, nỗi mong ngóng tìm lại người thân vẫn chưa bao giờ nguôi. Có người còn giữ được bức ảnh đã bạc màu, có người còn lưu được lá thư cuối cùng, có người chỉ còn một tờ giấy đã úa vàng theo năm tháng. Mỗi kỷ vật không chỉ lưu giữ ký ức về người đã ngã xuống mà còn gửi gắm mong muốn của các gia đình rằng các thế hệ hôm nay luôn ghi nhớ những hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Để hiện thực hóa mong mỏi tìm lại người thân của các gia đình liệt sĩ, tỉnh Lào Cai đã triển khai Chiến dịch "500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ". Bên cạnh việc tổ chức lấy mẫu tập trung, lực lượng Công an tỉnh cùng các đơn vị liên quan còn thành lập nhiều tổ công tác đến tận nhà các thân nhân tuổi cao, sức yếu hoặc gặp khó khăn trong việc đi lại để thu nhận mẫu ADN, bảo đảm đúng quy trình chuyên môn và tạo thuận lợi nhất cho người dân.
Đến nay, toàn tỉnh đã hoàn thành việc lấy mẫu tại 16/16 nghĩa trang liệt sĩ; khai quật 1.250 phần mộ, thu nhận 820 mẫu sinh phẩm từ hài cốt và 3.115 mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ chưa xác định được danh tính, đạt 97,71% kế hoạch. Đồng thời, địa phương cũng tìm kiếm, quy tập được 14 hài cốt liệt sĩ.
Đây là cơ sở quan trọng để các cơ quan chuyên môn tiến hành giám định, đối chiếu ADN, từng bước xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin.
Không chỉ Mẹ Việt Nam Anh hùng Hà Thị Hao hay bà Phạm Thị Chi, nhiều gia đình khác trên địa bàn tỉnh cũng đang gửi gắm niềm tin vào kết quả giám định ADN. Ông Đào Văn Dũng ở phường Lào Cai, vẫn lưu giữ tờ giấy báo tử của người anh trai hy sinh tại chiến trường miền Nam. Dù đã nhiều lần lặn lội đi tìm, đến nay gia đình vẫn chưa có thông tin về nơi người anh yên nghỉ. Cùng chung niềm mong mỏi ấy, bà Đinh Thị Lẻ ở xã Châu Quế và bà Hoàng Thị Dự ở xã Quy Mông đều hy vọng sớm tìm được nơi an nghỉ của những người thân đã ngã xuống.
Việc giám định và đối chiếu các mẫu ADN có thể sẽ còn cần thêm thời gian. Nhưng với những gia đình đã dành hơn nửa cuộc đời đi tìm người thân, mỗi bước tiến trong hành trình ấy đều là niềm hy vọng và sự an ủi lớn.
Mỗi mẫu ADN được thu nhận hôm nay không chỉ là dữ liệu khoa học phục vụ việc xác định danh tính liệt sĩ. Đó còn là sự tiếp nối đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", "Đền ơn đáp nghĩa" bằng thành tựu của khoa học; là lời tri ân đối với những người đã ngã xuống vì Tổ quốc; là niềm hy vọng để những người con năm xưa được gọi đúng tên mình và trở về với quê hương, với gia đình sau những tháng năm dài mòn mỏi kiếm tìm.