Tôi đến Bảo tàng tỉnh cơ sở 1 tại phường Yên Bái vào một buổi sớm thu, không chỉ để ngắm nhìn mà để nghe "những lời nhắn từ quá khứ". Ở phòng trưng bày các hiện vật khảo cổ học qua các thời kỳ, dưới ánh đèn dịu, những mảnh gốm hoa văn, chiếc trống đồng, mũi tên đá… dẫn lối cho người xem qua những đoạn ký ức của cư dân từng cư trú nơi đây. Thạc sĩ khảo cổ Nguyễn Tiến Hòa - Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ, Bảo tàng tỉnh dõi mắt qua từng kệ tủ: “Mỗi mảnh gốm, mỗi đồ đồng là một câu chuyện về sinh hoạt, tín ngưỡng, giao thương. Người xưa để lại cho chúng ta dấu vết và nhiệm vụ của chúng ta là giải mã, bảo tồn và truyền đạt”. Lời “giải mã” ấy không chỉ là công việc của những nhà khảo cổ học hay cán bộ bảo tàng mà là cầu nối giữa khoa học và cộng đồng, giữa chuyên môn và ký ức tập thể.
Gặp một nhóm học sinh Trường THCS Lê Hồng Phong đến tham quan trong chương trình ngoại khóa, tôi hỏi các em cảm nhận thế nào về những chiếc bình gốm, những chiếc bát...? Phương Linh rụt rè trả lời: “Em thấy lạ lắm. Không nghĩ người xưa sống ở vùng đất này lại có thể làm ra những chiếc bát, chiếc ấm và cả chiếc trống đồng với nhiều hoa văn tinh xảo như vậy. Em muốn biết cư dân cổ xưa sinh hoạt như thế nào, có giống như bây giờ không?”.
Quả thực, đằng sau hiện vật là cuộc sống con người và sự tò mò của thế hệ trẻ chính là ánh lửa giữ cho câu chuyện của quá khứ tiếp tục được kể. Chị Mai Thị Thùy Hương - thuyết minh viên tại Bảo tàng tỉnh chia sẻ: “Khi thấy hiện vật thật, chạm vào mô hình, nghe câu chuyện “của nhà mình”, các em sẽ tự hào hơn và bảo vệ di sản tốt hơn. Các em không chỉ là đối tượng tiếp nhận, mà có thể trở thành người gìn giữ trong tương lai”.
Trách nhiệm của hôm nay, như nhiều người trong ngành vẫn nhắc, vừa là trách nhiệm khoa học vừa là trách nhiệm đạo đức. “Bảo tồn không chỉ là cất giữ”, anh Hòa nhấn mạnh khi dẫn tôi dạo quanh kho lưu giữ. Anh chỉ vào một chiếc rìu đá có vết mài: “Đây là vật liệu thô trong lao động hàng nghìn năm trước. Nếu chúng ta chỉ nhìn bằng đôi mắt tò mò mà không dành nguồn lực cho phân tích, điều kiện bảo quản, thì hậu thế sẽ mất đi khả năng hiểu thêm về chúng”. Anh bước nhanh sang nhóm hiện vật khai quật tại di tích chùa tháp Hắc Y (xã Tân Lĩnh) như một minh chứng cho quá trình phát triển văn hóa của vùng đất này. Qua 7 lần khai quật, Bảo tàng tỉnh đã thu thập được hàng nghìn hiện vật có niên đại từ thế kỷ XIII - XIV (thời nhà Trần). Những hiện vật này không chỉ có giá trị lịch sử mà còn mang theo nhiều câu chuyện về cuộc sống và văn hóa của người dân nơi đây. Di tích chùa tháp Hắc Y là một quần thể rộng lớn với 3 phế tích chùa, hơn 10 dấu tích tháp, cùng nhiều công trình phụ trợ. Phần lớn các hiện vật được phát hiện có chất liệu từ đất nung, phản ánh kỹ thuật chế tác và thẩm mỹ của người xưa. Những hiện vật này không chỉ là minh chứng cho sự phát triển tinh thần của người dân mà còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại. Thạc sĩ khảo cổ Nguyễn Tiến Hòa chia sẻ: “Việc khai quật đã cho thấy rõ nét văn hóa của thời kỳ nhà Trần, một trong những giai đoạn huy hoàng nhất trong lịch sử Việt Nam. Các hiện vật không chỉ giúp chúng ta hiểu hơn về tín ngưỡng và đời sống tâm linh của người dân thời đó mà còn là nguồn tư liệu quý báu cho các nghiên cứu lịch sử và khảo cổ học”. Bảo tàng tỉnh phải cân đối nguồn lực, giữa nhu cầu trưng bày hấp dẫn công chúng và công tác lưu giữ tài liệu khảo cổ học nghiêm ngặt. “Chúng tôi phải học cách vừa tiếp cận cộng đồng, vừa làm khoa học”, anh Hòa nhấn mạnh.
Ông Lê Văn Bình - du khách đến từ Hà Nội thăm Bảo tàng tỉnh mang theo tâm thế tìm kiếm dấu ấn văn hóa vùng miền. Ông cho biết: “Tôi đến để hiểu thêm lịch sử địa phương. Những hiện vật ở đây khiến tôi suy nghĩ về sự kết nối giữa miền xuôi và miền núi, về những con đường thương mại xưa. Tôi thấy rằng việc giữ gìn những hiện vật này là giữ gìn bản sắc, là tìm kiếm tri thức thời xưa để có thể ứng dụng ở hiện tại”.
Bảo tàng tỉnh Lào Cai cơ sở 1 đang lưu giữ và trưng bày nhiều hiện vật khảo cổ tại địa phương trải dài qua nhiều thời kỳ lịch sử, từ thời kỳ tiền sử, sơ sử đến thời kỳ phong kiến tự chủ. Trong đó, có nhiều bộ hiện vật còn tương đối nguyên vẹn, như: trống đồng Đào Thịnh, các bộ công cụ sản xuất của cư dân cổ... Tất cả mang đến một không gian sống động về lịch sử cổ xưa của loài người được hình thành, phát triển trên vùng đất này. Thạc sĩ khảo cổ Nguyễn Tiến Hoà chia sẻ thêm: “Các hiện vật khảo cổ của bảo tàng đã góp phần quan trọng vào việc nghiên cứu lịch sử và văn hóa của vùng đất này. Chẳng hạn, chiếc thạp đồng Hợp Minh đang lưu giữ tại bảo tàng không chỉ mang giá trị về niên đại mà còn thể hiện nghệ thuật chế tác và đời sống xã hội của người dân cách đây hơn 2.000 năm. Tương tự, các di tích Hắc Y cũng cho thấy sự phát triển văn hóa thời Trần tại Yên Bái, từ đó khẳng định vị trí của vùng đất này trong bối cảnh lịch sử của Đại Việt thế kỷ XIII - XIV”.
Bảo tàng tỉnh Lào Cai cơ sở 1 dù khiêm tốn về quy mô, nhưng có vai trò lớn trong chuyển tải những lời nhắn từ quá khứ. Bảo tàng đang tập trung vào những câu chuyện kết nối giữa hiện vật với người xem; tổ chức các buổi thuyết minh tương tác; mời các chuyên gia đến trao đổi và công bố các nghiên cứu sơ bộ; hợp tác với trường học để xây dựng chương trình học trải nghiệm. Chị Mai Thị Thùy Hương chia sẻ thêm: “Chúng tôi không chỉ trưng bày, mà còn muốn hiện vật được “nói” theo cách dễ hiểu và gần gũi”. Những thông điệp từ quá khứ không chỉ là lời cảnh báo hay bài học mà còn là lời mời gọi sáng tạo. Nhiều hiện vật khơi gợi cảm hứng nghệ thuật, du lịch cộng đồng và sáng kiến giáo dục. Hiện vật không chỉ là của một cộng đồng nhỏ mà là một phần của lịch sử chung của quốc gia và nhân loại. Một chiếc vòng đồng hay mảnh gốm dù nhỏ bé cũng có thể làm sáng tỏ các mối quan hệ kinh tế - văn hóa xuyên suốt từng thời đại. Bảo tồn là cách chúng ta giữ lại tư liệu để khoa học có thể tiếp tục bước tiến. Nhưng hơn thế, bảo tồn là hành động đạo đức: không đánh cắp, không che giấu, không để ký ức bị xóa.
Rời Bảo tàng tỉnh, với những câu chuyện mình đã được nghe, những phân tích chuyên môn của cán bộ bảo tàng, sự hồn nhiên của học sinh, sự trăn trở của du khách và sự cân nhắc của nhà khảo cổ... khiến tôi vấn vương. Mỗi người trong chúng ta đứng trước một lựa chọn xem quá khứ như nguồn nguyên liệu bị khai thác, hay như một kho báu cần được bảo vệ, giải mã và chia sẻ. "Lời nhắn từ quá khứ", nhắc nhở chúng ta đang "mượn" quá khứ để sống hiện tại và dựng tương lai. Vì vậy mỗi hiện vật cần được bảo vệ để gìn giữ lịch sử - điểm tựa phát triển hôm nay và mai sau.
