Ở chợ Mường Lò, không khó để thấy hình ảnh những người phụ nữ Thái bày bán nhiều loại rau rất lạ đối với những ai không sinh sống tại vùng đất này: từng bó lá đu đủ non, túm cà gai tròn nhỏ, những mớ pắc nam (rau thối), rau bợ hay những nắm rêu suối, túm rau ban… Với người Thái Mường Lò, đó là những thức rau quen thuộc, chứa đựng nét văn hóa ẩm thực dân dã mà độc đáo.
Trong những thức rau mang hương vị núi rừng của người Thái Mường Lò, hoa ban và lá ban non giữ vị trí đặc biệt. Khi cây ban vào mùa thay lá, người dân hái những chùm lá non mang về. Cả hoa và lá ban non đều có thể trở thành món ăn với nhiều cách chế biến, từ xào, hấp hay làm nộm, trong đó món nộm hoa ban được xem là hấp dẫn nhất.
Món nộm hoa chuẩn vị đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa cả lá và hoa. Lá ban phải ở độ bánh tẻ, còn hoa ban phải tươi nguyên, tốt nhất là khi vừa hé nở. Sau khi rửa sạch và hong ráo, nguyên liệu được đưa vào chõ hấp chín tới. Lúc dỡ ra, hoa và lá được đem trộn đều cùng các loại gia vị, trong đó không thể thiếu hạt dổi và mắc khén. Đây là món ăn quý để người Thái Mường Lò đãi khách, để lại dư vị khó quên cho những ai từng nếm thử.
Nhắc đến những món rau của người Thái Mường Lò, cũng không thể không kể đến lá đu đủ non và ngọn đu đủ. Lá đu đủ có vị đắng nhẹ, thường được người Thái kết hợp luộc hoặc xào cùng quả cà gai mọc hoang dã ngoài tự nhiên. Với những ai chưa quen, vị đắng xen lẫn chút bùi bùi ban đầu có thể gây ngần ngại, nhưng khi đã hợp khẩu vị, cảm giác đắng dịu chuyển dần sang ngọt hậu lại tạo nên sự lôi cuốn rất riêng.
Đặc biệt, người Thái Mường Lò còn có cách sử dụng cỏ mần trầu - loài cỏ mà tiếng Thái gọi là “co nhả hút” làm món rau sống. Người hái chỉ chọn lấy phần đọt non mới nhú mang tính mát, vị ngọt nhẹ và hơi đắng. Đọt mần trầu rửa sạch thường được làm rau ăn sống chấm mắm ớt, chẩm chéo. Độc đáo hơn cả là món cỏ mần trầu ghém cùng cá khô giã. Đây thực sự là món ăn rất quen thuộc với người Thái nơi đây nhưng khá lạ lẫm với du khách.
Thiên nhiên Tây Bắc còn ban tặng cho người Thái loài hoa bõ cán cọng chụp, hay còn gọi là hoa cùi chiêng bởi hình dáng trông giống cùi chiêng. Loài hoa này cũng được chế biến thành món ăn độc đáo. Sau khi bóc bỏ lớp vỏ xơ cứng bên ngoài, sẽ lấy phần non đem làm nộm, thường nộm cùng thịt lợn luộc. Khi thưởng thức, từng phần hoa tươi mát, giòn sần sật, giàu chất xơ và bùi thơm đặc trưng, hậu vị dịu ngọt dễ chịu chứ không cay nồng như hoa gừng.
Một trải nghiệm ẩm thực lạ với rất nhiều người là món quả núc nác, người Thái thường gọi là lưỡi núc nác. Quả có thể ăn sống, chấm cùng gia vị, người Thái thường chấm với mắm cá hoặc đem làm nộm. Để làm nộm, quả được nướng trên bếp than hồng cho đến khi lớp vỏ ngoài cháy đen, thân quả phồng căng. Lúc này, lớp vỏ cháy được cạo sạch để giảm bớt vị ngái, phần ruột bên trong được thái lát mỏng đem nộm, có thể nộm cùng măng bói. Món ăn mang vị hăng nồng, đắng đặc trưng nhưng tạo nên nét độc lạ khó trộn lẫn.
Danh sách những thức rau đến từ thiên nhiên của người Thái Mường Lò còn nối dài với măng lau xôi chấm chẩm chéo, rau bợ chấm nước măng chua, hay rau pắc nam với mùi nồng đặc trưng được luộc hoặc xào với măng sặt, rêu suối… Đặc biệt, người Thái còn có nét đặc trưng trong đời sống ẩm thực là mâm cơm toàn rau, gọi là “chường ruộng”.
Mâm cơm chỉ gồm các loại rau, quả dân dã như cỏ mần trầu, quả ngõa, quả sung, rau ngót, rau thối… ăn kèm sả, gừng, ớt. Nước chấm cũng đơn giản, khi chỉ gồm gừng, tỏi, sả, ớt giã cùng muối hạt; có khi lại thêm cá khô giã nhỏ. “Chường ruộng” thường được ăn với cơm nguội. “Chường ruộng” không chỉ thể hiện nét riêng trong văn hóa ẩm thực mà còn là biểu hiện sinh động của lối sống thanh đạm và gần gũi với núi rừng của người Thái Mường Lò.
Là người am hiểu sâu sắc văn hóa Thái, nghệ nhân Điêu Thị Xiêng ở phường Nghĩa Lộ chia sẻ: “Chẳng rõ tự bao giờ ông cha lại biết nhiều thứ cây cỏ ăn được đến thế, chỉ biết nếp ăn ấy cứ đời trước truyền đời sau, để rồi giữa nhịp sống hiện đại hôm nay, mâm cơm người Thái vẫn vẹn nguyên vị rau của núi rừng, thiên nhiên. Nhiều thực khách khi đến thăm bản làng lúc đầu không khỏi ngạc nhiên, e dè trước những thứ rau lạ lẫm, nhưng một khi đã ngồi vào mâm cơm ấm cúng và thưởng thức thì hầu hết đều cảm nhận được sự cuốn hút đặc biệt”.
Tự hào về ẩm thực dân tộc, chị Lò Thị Hằng - tổ dân phố 4, phường Trung Tâm, người sáng tạo nội dung trên TikTok, chuyên giới thiệu ẩm thực Thái Mường Lò, thường xuyên đưa hình ảnh những món rau quê hương lên các video của mình. Các nội dung này nhận được đông đảo lượt tương tác cùng nhiều bình luận bày tỏ sự ngạc nhiên, thích thú từ cộng đồng mạng. Đối với chị Hằng, việc chia sẻ những món ăn bình dị chính là niềm tự hào về vốn văn hóa ẩm thực bình dân nhưng giàu bản sắc của quê hương.
Những món rau dân dã, khi đắng, khi bùi, khi chát hay thơm nồng, không chỉ làm phong phú bữa cơm thường nhật mà còn góp phần vào nét văn hóa rất riêng của bản làng người Thái vùng Mường Lò.
