1. Khát khao có một công trạng nào đó để được ghi danh trong đời là mong ước chính đáng, bình thường của con người một khi họ đã ý thức được về danh hiệu được tôn vinh. Lúc đầu khao khát ấy không phải là thói xấu mà là một ước muốn khẳng định mình, mong được người đời ghi nhận.
Thời cổ đại Hy Lạp, đã có những truyền thuyết về chiến công của các dũng sĩ mà tiêu biểu là 12 chiến công của dũng sĩ Heracles (Hercules) như nguồn cảm hứng cho các câu chuyện mang màu sắc thần thoại ca ngợi sức mạnh, lòng dũng cảm, sự thông minh... của con người. Hình tượng người anh hùng này ra đời trong thời kỳ xã hội đề cao khí chất dũng sĩ và mẫu hình người chiến thắng tất cả mọi trở lực đã thành lý tưởng sống của những người chân chính.
Ảnh minh họa.
Khi Nguyễn Công Trứ (1778-1858) tuyên bố “Làm trai sống ở trong trời đất/ Phải có danh gì với núi sông” thì dù cái danh ấy còn mang dấu ấn của lý tưởng Nho giáo nhưng cũng không thể phủ nhận tính tích cực của khao khát vào đời ấy. Nó bộc lộ một thái độ sống tích cực, muốn được người đời thừa nhận bằng thực lực, tài năng và trí tuệ hơn người của mình, là danh thơm chứ không phải danh vọng theo kiểu tầm gửi, càng không phải là “xú danh” đáng khinh bỉ theo quan niệm của các trí thức Nho giáo.
Đưa ra ví dụ như vậy để muốn nói rằng danh tiếng tốt, thực danh là kết quả công sức và trí tuệ của các anh hùng, chí sĩ, tự nó là tấm gương có tác dụng khích lệ người đời sống theo họ để đóng góp cho đời nhiều điều tử tế và hữu ích hơn. Những người theo lý tưởng nhập thế giúp đời ít khi suy nghĩ được, mất khi bắt tay vào hành động. Họ xác định được hướng đi của đời mình thì một lòng một dạ theo hướng đó. Họ coi những thử thách trong đời như những trở lực cần vượt qua để khẳng định sức mạnh và niềm tin vào những gì tốt đẹp và họ được sinh ra để hoàn thành các nghĩa vụ với đời, không tính toán hơn thiệt, không bận lòng về những thua thiệt mình phải chịu. Bởi vậy, họ được người đời tôn vinh cả khi sống và sau khi chết. Ở Việt Nam, rất nhiều người như vậy đã được nhân dân lập đền thờ như những phúc thần.
2. Tuy nhiên, như mặt trái của tấm huân chương, khao khát lập nhiều chiến công để có một danh thơm để đời là một phần của cuộc sống và có thể đem lại những lợi ích nào đó nên không ít người, dù không có năng lực thực sự nhưng lại muốn được vinh danh nên đã mượn danh, giả danh, chiếm đoạt chiến công của người khác bằng nhiều thủ đoạn. Họ dùng mọi "mưu ma chước quỷ" để giành chiến công của người khác về mình, sống hai mặt, thậm chí còn lập ra bè phái để hãm hại người tốt, toan tính những lợi ích riêng cho mình và gia đình. Đây không chỉ còn là những hành vi giới hạn trong khuôn khổ ứng xử, đạo đức, lối sống, nó liên quan tới một thực tế khác rộng và mang ý nghĩa xã hội lớn hơn. Đó là sự ích kỷ, thói tham lam, là phần xấu xí của tính cách con người và của đời sống. Khi những thói xấu của con người có điều kiện trỗi dậy, nó sẽ làm băng hoại đời sống.
Một khi những điều dối trá lấn lướt, thắng thế, nó có thể làm đạo đức xã hội suy tàn. Nó không chỉ là chuyện tranh hơn một lợi lộc nào đó mà có nguy cơ hủy hoại con người, vì nó bắt đầu từ sự giả dối, rồi từng bước đưa giả dối lên tầm cao hơn, biến nó thành lợi lộc cho cá nhân và đồng bọn. Đám người này dùng giả dối để sống nên dùng giả dối để gạt người, lừa đời và từng bước leo lên các bậc thang danh vọng.
“Trưởng thành” từ giả dối, dùng giả dối để ứng xử với đời nên từng bước, đám người này dù chỉ lo mưu lợi cho mình nhưng về khách quan lại làm băng hoại xã hội. Bởi vậy, trong các câu chuyện cổ, bao giờ cũng có một minh quân thay trời hành đạo, trừng phạt cái giả dối lúc này đã thành cái ác, lập lại kỷ cương để bảo đảm đời sống con người diễn ra bình thường.
Câu chuyện dân gian về Lý Thông và Thạch Sanh của dân tộc ta là một sự tổng kết thực tiễn và đúc kết ra những bài học về luật nhân quả, về lẽ công bằng, về sự trừng phạt những giả dối, tàn ác, tranh công đổ lỗi (người có thể tha thứ nhưng trời đất không dung túng tội ác) theo triết lý dân gian. Nó thể hiện mơ ước của con người về sự công bằng: Cái xấu phải bị trừng trị, sự tử tế, những điều tốt đẹp phải được đáp đền mặc dù trong đời thực không phải kẻ xấu, kẻ ác nào cũng bị trừng trị và người tốt nào cũng được hạnh phúc. Người ta biết cả nhưng vẫn cứ mơ ước vì ước mơ nhiều khi trở thành điểm tựa tinh thần cho con người tồn tại, hành động và mơ về một thế giới công bằng hơn.
3. Thói hám danh từ bình diện đạo đức sau một thời gian không được ngăn chặn kịp thời đã ngày một trầm trọng hơn thành sự tha hóa, rồi lan ra những lĩnh vực khác. Nó không chỉ làm băng hoại đời sống tinh thần mà còn gây ra những hậu quả tai hại trong đời sống kinh tế, quan hệ xã hội, chui cả vào những lĩnh vực xưa nay vốn được coi là thiêng liêng như đức tin, lĩnh vực tinh thần, vào bộ máy quản lý vốn được coi là nghiêm cẩn như thanh tra, kiểm sát, tòa án...
Không ít người đã tìm mọi cách để được tặng những danh hiệu cao, xã hội gọi cách làm khuất tất này một cách mỉa mai là chạy danh hiệu (giáo sư, phó giáo sư, nhà giáo nhân dân, chiến sĩ thi đua, thậm chí cả danh hiệu anh hùng). Mỗi kỳ bình bầu các danh hiệu lại xuất hiện những chuyện lùm xùm, thiếu minh bạch, không đúng chuẩn. Nhiều danh hiệu cao quý về thực chất không còn là sự tôn vinh của tổ chức, ngành, xã hội mà là danh hiệu của các hội đồng. Đó cũng là một dạng hành vi tham nhũng có dự mưu, có tổ chức, gây tổn hại cho xã hội, làm loạn các chuẩn giá trị cần nhanh chóng loại bỏ khỏi đời sống.
Không chỉ những người ít học làm việc này mà có cả những người trong giới trí thức, văn nghệ sĩ-những người lâu nay vốn được xã hội coi trọng vì trí tuệ, nhân cách cũng mắc phải. Danh hiệu đem lại lợi lộc. Đó là sự đánh bóng tên tuổi, là điều kiện để có thể được bổ nhiệm ở những chức danh quản lý nào đó hay ít nhất cũng đem lại cho họ những “danh hiệu” để người đời tôn vinh.
Rất nhiều loại kỷ lục, danh hiệu “chui” người ta đã làm bất chấp đạo lý. Vì có cầu nên có cung. Người có quyền ban ân huệ nhiều khi biết người “xin” các danh hiệu không xứng đáng nhưng vì logic quan hệ, logic lợi ích nên đã nhắm mắt làm liều. Thói hư vinh không chỉ còn là hiện tượng của cá nhân mà đã “lấn sang” bộ máy quản lý. Tình trạng “làm láo nháo, báo cáo hay” trong thực thi các nhiệm vụ của nhiều cơ quan khá phổ biến. Mấy năm trước, có vị lãnh đạo Quốc hội than thở ngành nào, tỉnh nào cũng báo cáo chỉ tiêu tăng trưởng GDP vượt chỉ tiêu nhưng thực chất thấp hơn nhiều. Cái hại của việc làm này là người ta tạo ra những giá trị ảo cho xã hội, đã tin vào những “chiến công tưởng tượng” rồi lại bắt người khác tin đó là “chiến công có thực”.
4. Tính tư hữu là một thuộc tính của con người. Danh vọng là một thứ của cải, hàng hóa thì khao khát sở hữu một danh vị nào đấy cũng là thói quen của con người. Nhưng con người là một sinh vật có ý thức, cần phải hiểu được giới hạn của mình. Lòng tham, nhất là tham nhũng thứ không thuộc về mình dễ dẫn đến những hành vi nhẹ thì là thiếu đạo đức, nặng thì vi phạm pháp luật. Hám danh, tự đánh bóng tên tuổi ở một chừng mực nào đó sẽ bị cộng đồng chê cười.
Còn chạy chức, chạy danh hiệu, chạy khen thưởng lại là hành vi vi phạm các quy định của Nhà nước, thậm chí vi phạm pháp luật. Giả dối sẽ không còn là hành vi trái đạo lý nữa khi nó có dự mưu, có kế hoạch, có nhắm đến những mục đích vượt ra ngoài đạo đức, nó là một hành vi tham nhũng, là sự vi phạm pháp luật cần được xử lý bằng luật pháp. Đó là sự ứng xử công bằng và văn minh, bảo đảm cho xã hội phát triển lành mạnh.
Với các quan chức trong bộ máy công quyền, sự hám danh, thói giả dối, tự đánh bóng tên tuổi bằng các danh hiệu học vấn không còn là hành vi thiếu đạo đức nữa mà nó tác hại hơn nhiều. Những người này không hề hành động bột phát theo kiểu nhất thời hưng phấn mà họ tính toán kỹ lưỡng và có những bước đi rất kín kẽ để đạt mục đích.
Họ hiểu rằng khi xã hội coi trọng danh hiệu, bằng cấp thì để có thể lọt vào diện quy hoạch, họ đã lo trước các loại bằng cấp, các danh hiệu để vừa làm đẹp lý lịch, vừa đạt chuẩn theo tiêu chí. Thế là từng bước họ đi đến đích không bằng tài năng đích thực mà bằng sự lắt léo của các quan hệ và sự hỗ trợ của các danh hiệu, bằng cấp dù các danh hiệu đó hợp pháp nhưng bản thân họ không có thực lực.
Họ là những đồ giả khoác bộ cánh đẹp và điều nguy hại ở chỗ bộ cánh ấy có thể lừa người. Rồi khi đã ổn định ở vị trí có thể ban phát ân huệ, họ bắt đầu gia ân, ra oai để kết bè cánh dối trá với cấp trên, đè nén cấp dưới, xem thường các quy định và luật pháp, một tay che trời như những ông vua con thống trị một lĩnh vực, một vùng, một tổ chức. Trong các báo cáo lên cấp trên, bao giờ họ cũng tự khen cơ quan mình, trong đó có cá nhân hết lời khen như một đơn vị mẫu mực, trong sạch, đoàn kết, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Rồi xin các danh hiệu này, danh hiệu khác như những bảo đảm bằng vàng cho vị trí của họ.
Thông tin bị bưng bít, sự thật bị giấu kín. Chỉ đến khi mọi chuyện bị phanh phui thì xã hội mới biết sự sa sút về phẩm chất ở một nơi nào đó đã mục ruỗng tất cả. Việc phải xử lý “cả cụm” ở một bộ, ngành, địa phương, một đơn vị, nhiều cán bộ đứng đầu có bề dày cống hiến, có danh vọng rất lớn phải dính vòng lao lý, phải nhận các hình thức trừng phạt thời gian qua là những dẫn chứng sinh động về sự tha hóa này. Có thể nói, quá trình từ háo danh, tha hóa đến vi phạm quy định, vi phạm pháp luật không phải là ngẫu nhiên. Háo danh chỉ như bước đầu mà nếu không bị ngăn chặn, tất yếu sẽ dẫn đến những sự tha hóa tệ hại hơn.
Như vậy, thói hám danh (đã hàm nghĩa xấu chứ không còn là khao khát lập nên những kỳ tích, chiến công để tỏ mặt với đời của những người chân chính) cần loại bỏ khỏi đời sống chúng ta, vì nó là mầm mống gây ra những thói xấu đầu độc xã hội. Đấy không là chuyện riêng của một ai mà là vấn đề xã hội, cần nhận thức cho rõ. Nó là phần hư hỏng, là thói xấu nhưng tồn tại cùng với đời sống con người. Bởi vậy, một xã hội muốn lành mạnh cần chung tay loại trừ nó ra khỏi đời sống.
