Tuy nhiên, thực tiễn đã cho thấy, vẫn còn tồn tại “lợi ích nhóm” trong xây dựng và ban hành văn bản QPPL, tác động không nhỏ đến quá trình hoàn thiện thể chế, ảnh hưởng đến việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật của nước ta.
“Lợi ích nhóm”, một khái niệm được luận giải đa dạng trên các phương diện tiếp cận khác nhau, nhưng đều thống nhất chung với ý nghĩa là “lợi ích riêng”, không phải lợi ích chung. “Lợi ích nhóm” chỉ thỏa mãn lợi ích của một vài cá nhân, địa phương, cơ quan, tổ chức nhất định, nó đi ngược lại với lợi ích quốc gia - dân tộc. Sinh thời, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã từng chỉ rõ: “Lợi ích nhóm” đơn giản là lợi ích cục bộ, móc ngoặc với nhau..., đôi bên cùng có lợi, chung nhau làm ăn vì lợi ích cục bộ. Nhưng bây giờ nhiều khi không chỉ quan hệ giữa hai bên, hai người mà đã thành “đường dây”, “sự ăn cánh” của một nhóm người mưu lợi ích riêng, làm hại lợi ích chung”.
Theo Khoản 5, Điều 2, Quy định 178-QĐ/TW, ngày 27/6/2024 của Bộ Chính trị về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong công tác xây dựng pháp luật: “Lợi ích nhóm”, “lợi ích cục bộ” trong công tác xây dựng pháp luật là hành vi tham nhũng của người có thẩm quyền cố ý lồng ghép, đưa vào hoặc không đưa vào trong văn bản QPPL các quy định với mục đích phục vụ, đáp ứng hoặc bảo vệ lợi ích riêng của một nhóm người hoặc lợi ích cục bộ của cơ quan, tổ chức, địa phương, doanh nghiệp mà lợi ích đó có tính chất không chính đáng, gây thiệt hại cho lợi ích của Nhà nước, lợi ích của Nhân dân.
Xác định rõ vai trò, tầm quan trọng của công tác phòng chống “lợi ích nhóm” trong xây dựng văn bản QPPL, những năm qua Đảng, Nhà nước ta đã ban hành nhiều văn bản để lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện công tác này, điển hình như: Nghị quyết số 48-NQ/TW, ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về “Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020”, Kết luận số 83-KL/TW, ngày 29/7/2020 của Bộ Chính trị về tổng kết việc thực hiện Nghị quyết số 48-NQ/TW, Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới...
Thực tế yêu cầu xây dựng đất nước trong kỷ nguyên mới đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng và hoàn thiện thể chế pháp luật để tạo động lực phát triển mạnh mẽ. Văn kiện Đại hội XIV đã nhấn mạnh: Kiên quyết, kiên trì đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, quan liêu, tiêu cực và "lợi ích nhóm" trong xây dựng pháp luật. Trọng tâm là tăng cường kiểm soát quyền lực, bảo đảm sự minh bạch, công bằng và bảo vệ cao nhất lợi ích quốc gia - dân tộc. Tổng Bí thư Tô Lâm cũng đã khẳng định: Cần tập trung kiểm soát quyền lực trong xây dựng pháp luật, siết chặt kỷ luật, kỷ cương, đề cao trách nhiệm, nhất là trách nhiệm người đứng đầu, kiên quyết chống tiêu cực, "lợi ích nhóm"...
Nhằm thực hiện hiệu quả Văn kiện Đại hội Đảng khóa XIV và chỉ đạo của Tổng Bí thư trong việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật nước ta trong thời gian tới, theo tác giả cần tập trung thực hiện một số nhóm giải pháp trọng tâm như sau:
Một là, công tác phòng chống “lợi ích nhóm” trong xây dựng văn bản QPPL luôn phải đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện, tuyệt đối của Đảng; sự quản lý, điều hành của Chính phủ nhằm triển khai thực hiện công tác này từ cấp cơ sở. Đồng thời, xác định xây dựng, hoàn thiện thể chế, pháp luật và kiểm tra, giám sát việc tổ chức thi hành pháp luật là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt, thường xuyên của các bộ, ngành Trung ương và các địa phương. Nâng cao nhận thức của cấp ủy, chính quyền nhất là người đứng đầu các bộ, ban, ngành và các địa phương về vị trí, vai trò công tác đấu tranh, phòng chống “lợi ích nhóm” trong xây dựng văn bản QPPL, qua đó thống nhất quan điểm, hành động để huy động sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị trong công tác này.
Hai là, công tác xây dựng văn bản QPPL phải thể chế hóa đầy đủ, đúng đắn, kịp thời chủ trương, đường lối của Đảng; xuất phát từ lợi ích của đất nước, của Nhân dân; phát huy dân chủ, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ hiệu quả quyền và lợi ích của người dân. Các ban, bộ, ngành chức năng tiếp tục rà soát, hệ thống hóa pháp luật để loại bỏ các quy định chồng chéo, mâu thuẫn; ban hành các luật mới với chất lượng cao, tránh “luật khung”,“luật ống”, xây dựng cơ chế “kiểm soát quyền lực”, trong đó quy định cụ thể trách nhiệm, nghĩa vụ của những người có thẩm quyền trong xây dựng và ban hành văn bản QPPL, tạo ra “lồng cơ chế để nhốt quyền lực”, ngăn chặn, loại trừ môi trường và điều kiện phát sinh “lợi ích nhóm” trong xây dựng và ban hành văn bản QPPL. Chú trọng nâng cao chất lượng công tác đánh giá tác động và phản biện chính sách pháp luật.
Ba là, tập trung đổi mới quy trình, quy định xây dựng văn bản QPPL bảo đảm chặt chẽ, minh bạch, chuyên nghiệp hơn; tăng cường các kênh giám sát của Đảng, Quốc hội và nhất là phát huy vai trò giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng với sự tham gia rộng rãi, thực chất của người dân, các chuyên gia, nhà khoa học và doanh nghiệp trong quá trình xây dựng và thi hành pháp luật. Chú trọng đánh giá tác động chính sách, tham vấn ý kiến chuyên gia, người dân và các đối tượng chịu sự tác động trước khi ban hành văn bản. Thực hiện chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin để minh bạch hóa quá trình xây dựng pháp luật. Qua đó, tạo dựng hệ thống dữ liệu mở về dự thảo luật, các ý kiến góp ý, lập luận phản biện để người dân và các tổ chức có thể dễ dàng tiếp cận, giám sát.
Bốn là, xây dựng và hoàn thiện pháp luật về tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp, bổ trợ tư pháp phù hợp với mục tiêu, định hướng cải cách tư pháp; tăng cường đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ, năng lực, bản lĩnh chính trị cho đội ngũ cán bộ, công chức thực hiện công tác xây dựng pháp luật đặc biệt là về chuyên môn, đạo đức công vụ và ý thức trách nhiệm với lợi ích chung. Thực hiện chính sách đặc thù vượt trội, tương xứng để thu hút, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực tham gia các nhiệm vụ, hoạt động xây dựng pháp luật. Nghiên cứu đề xuất các cơ chế, chính sách đãi ngộ phù hợp để thu hút các chuyên gia, nhà khoa học có trình độ, năng lực, kinh nghiệm thực tiễn tham gia quá trình xây dựng các văn bản QPPL ở nước ta.
Năm là, các cấp ủy đảng, lãnh đạo các bộ, ban, ngành chức năng tăng cường kiểm tra, giám sát để kịp thời phát hiện, xử lý các vi phạm trong quá trình xây dựng, ban hành văn bản QPPL; xác định rõ trách nhiệm của cơ quan, đơn vị, cán bộ, đảng viên sai phạm, hành vi “tham nhũng, tiêu cực, lợi ích nhóm” trong việc xây dựng, ban hành văn bản QPPL để xử lý nghiêm; qua đó nhằm giữ nghiêm kỷ cương, kỷ luật trong lĩnh vực này. Đặc biệt, qua công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát cần kịp thời phát hiện và kiên quyết đưa ra khỏi vị trí lãnh đạo, quản lý đối với những cán bộ, đảng viên xây dựng và thi hành pháp luật thiếu bản lĩnh chính trị, năng lực chuyên môn, những người có biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống.
