Thực trạng và định hướng đầu tư trường học vùng biên
Theo Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Lê Tấn Dũng, hiện cả nước có 22 tỉnh, thành phố có xã biên giới đất liền, với 248 xã và 956 trường phổ thông, phục vụ hơn 625.000 học sinh. Tuy nhiên, chỉ khoảng 1,2% học sinh được học nội trú, trong khi nhu cầu lên tới hơn 332.000 em, phần lớn chưa được đáp ứng. Thiếu thốn cơ sở vật chất – từ phòng học, phòng ở đến nhà ăn, nhà công vụ – đang ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội học tập ổn định của học sinh vùng biên.
Để khắc phục, Bộ GD&ĐT đề xuất chương trình đầu tư theo hai giai đoạn, theo tinh thần Thông báo 81 của Bộ Chính trị:
Giai đoạn 1 (năm 2025): Xây mới hoặc cải tạo 100 trường, kịp đưa vào sử dụng từ năm học 2026–2027.
Giai đoạn 2 (2026–2027): Mở rộng ra toàn bộ 248 trường thuộc địa bàn xã biên giới.
Tổng vốn đầu tư dự kiến khoảng 37.000 tỷ đồng, chủ yếu từ ngân sách Trung ương, kết hợp với nguồn địa phương và xã hội hóa. Việc đầu tư sẽ linh hoạt theo từng địa phương: xây mới nơi có mặt bằng phù hợp, hoặc cải tạo trường sẵn có, tận dụng trụ sở hành chính sau sáp nhập.
Ba nhóm giải pháp được Bộ Giáo dục và Đào tạo đề xuất gồm:
Thứ nhất, rà soát, hoàn thiện các chính sách hiện hành liên quan đến tổ chức trường học vùng biên, xây dựng mô hình trường nội trú liên cấp và cơ chế thu hút, giữ chân giáo viên thông qua hỗ trợ nhà công vụ, phụ cấp.
Thứ hai, phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành và địa phương trong công tác đầu tư xây dựng, điều chỉnh quy hoạch đất đai, thiết kế kiến trúc phù hợp với đặc điểm từng vùng miền như miền núi, Tây Nguyên hay đồng bằng.
Thứ ba, huy động sự tham gia rộng rãi của xã hội thông qua phong trào "Cả nước vì biên giới thân yêu", nhằm thu hút nguồn lực từ doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân cùng chung tay với Nhà nước xây dựng hệ thống trường học kiên cố, hiện đại tại những nơi còn nhiều khó khăn.
Xác định rõ mốc tiến độ, không để chậm
Trên cơ sở báo cáo thực trạng và đề xuất của Thứ trưởng Lê Tấn Dũng, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Kim Sơn đã đưa ra các kiến nghị cụ thể nhằm đảm bảo tiến độ và tính khả thi của kế hoạch xây dựng 100 trường vùng biên giới.
Bộ trưởng đề xuất Thủ tướng ấn định mốc cụ thể: chậm nhất ngày 30/8, kinh phí phải được phân bổ về các địa phương. Để đảm bảo tiến độ, các tỉnh thành cần hoàn tất toàn bộ hồ sơ, phương án thiết kế, quy mô và địa điểm xây dựng trường ngay trong tuần đầu tháng 8, gửi về Bộ Giáo dục và Đào tạo để làm căn cứ chuyển Bộ Tài chính thẩm định kinh phí.
Thiết kế trường học: Không rập khuôn, linh hoạt theo địa hình
Bày tỏ sự đồng thuận với Bộ Xây dựng, Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn nhấn mạnh việc xây dựng trường học cần đảm bảo các tiêu chí tối thiểu, nhưng tránh rập khuôn thiết kế.
"Chúng ta chỉ đưa ra các tiêu chí, yêu cầu và một số thiết kế gợi ý là mẫu. Còn địa phương có thể linh hoạt – có thể trên một mặt phẳng, uốn lượn theo địa hình, hoặc sử dụng nhà sàn cột bê tông cho học sinh ở", Bộ trưởng nói.
Từ thực tế, các trường có thể xây trên mặt phẳng, theo địa hình, hoặc làm nhà sàn bê tông 1–2 tầng. Bộ trưởng cho biết thêm diện tích tiêu chuẩn cho trường 1.000 học sinh nội trú là khoảng 5 ha, nếu được 10 ha thì càng tốt.
Theo định hướng từ Thông báo 81, trong tháng 9/2025, mỗi tỉnh sẽ đăng ký khoảng 2–3 trường để triển khai khởi công. Như vậy, toàn quốc có thể đồng loạt khởi công từ 30 đến 40 trường trong tháng này.
Các trường còn lại sẽ được khởi công rải rác từ tháng 10 đến hết tháng 12, tùy theo mức độ chuẩn bị của từng địa phương. Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn đặc biệt nhấn mạnh, "điểm rơi" hoàn thành hợp lý nhất là vào dịp hè năm 2026 – thời điểm không làm gián đoạn năm học và thuận tiện để tổ chức lại toàn bộ hệ thống trường lớp, bố trí học sinh từ nhiều điểm trường về trường trung tâm.
Vai trò địa phương: Từ mặt bằng đến tổ chức vận hành trường học
Người đứng đầu ngành giáo dục khẳng định vai trò then chốt của các địa phương trong việc chuẩn bị mặt bằng và vận động người dân hiến đất để triển khai xây dựng trường học.
Dẫn chứng từ tỉnh Điện Biên cho thấy sự chủ động rõ nét: địa phương này đã chuẩn bị được ba khu đất, mỗi khu rộng 10 ha, tổ chức dân vận hiệu quả, tạo sự đồng thuận cao trong nhân dân và đã sẵn sàng khởi công sớm.
Theo Bộ trưởng, xây trường là việc người dân rất đồng tình, vì vậy cần phát động phong trào hiến đất rộng khắp, với sự vào cuộc tích cực của Mặt trận Tổ quốc và hệ thống chính trị ở cơ sở.
Ông cũng lưu ý, việc xây dựng trường học mới không đơn thuần là thay thế một trường hiện hữu, mà là dịp để tái cấu trúc toàn bộ hệ thống giáo dục trên địa bàn cấp xã. Hiện nhiều xã có tới 17–20 điểm trường nhỏ, phân tán; trường trung tâm khi hoàn thành sẽ gom học sinh từ các điểm trường này về học tập tập trung, đồng thời một số điểm trường lẻ sẽ được giải thể để nâng cao hiệu quả vận hành.
Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn cho biết, hiện không quá lo ngại về đội ngũ giáo viên, bởi thực tế cho thấy nhiều thầy cô giáo có nguyện vọng ra dạy ở vùng biên giới do được hưởng phụ cấp ưu đãi và điều kiện công tác đặc thù.
Việc thiếu giáo viên chủ yếu xảy ra ở một số môn học mới theo Chương trình GDPT 2018, cần có kế hoạch bồi dưỡng và bổ sung phù hợp.
Mô hình tổ chức các trường được xác định là kết hợp giữa nội trú và bán trú: học sinh tiểu học ở gần nhà vẫn học tại các điểm trường hiện có; học sinh ở xa hoặc gần khu vực xây trường mới sẽ học tại trường trung tâm, theo hình thức bán trú hoặc nội trú tùy điều kiện cụ thể.
Điều này đòi hỏi sự linh hoạt trong sắp xếp nhân sự, lớp học và cơ sở vật chất. Về tổ chức thi công, ông đề xuất phân loại theo mức độ khó khăn: với những điểm trường ở địa bàn đặc biệt khó thi công như vùng sâu, vùng xa, có thể giao cho lực lượng quân đội, công an đảm nhiệm; còn những khu vực thuận lợi hơn, các địa phương chủ động lựa chọn đơn vị dân sự phù hợp để triển khai. Tất cả nhằm đảm bảo tiến độ mà vẫn phù hợp với đặc thù từng địa bàn.
Bộ Giáo dục chủ động thiết kế mô hình, đảm bảo đồng bộ từ Trung ương đến địa phương
Về phần việc của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn cho biết Bộ sẽ chủ động tính toán mô hình hoạt động của các trường mới, từ cơ cấu chuyên môn, đội ngũ giáo viên cho tới cơ chế vận hành và các chi phí cụ thể liên quan.
Những nội dung này sẽ được tổng hợp trong báo cáo chi tiết gửi Thủ tướng Chính phủ nhằm bảo đảm việc triển khai đồng bộ, thống nhất từ Trung ương đến địa phương. Bộ trưởng nhấn mạnh nguyên tắc chỉ đạo xuyên suốt: phải "cứng" về mục tiêu, tiến độ, yêu cầu các hạng mục bắt buộc, nhưng "mềm" trong cách làm – linh hoạt về thiết kế, quy mô, mô hình tổ chức và phương thức triển khai. Ông bày tỏ niềm tin rằng nếu các bên cùng vào cuộc quyết liệt từ tháng 8 và kinh phí được bố trí kịp thời, thì việc hoàn thành 100 trường học vùng biên giới là hoàn toàn khả thi.
