Giảm áp lực thi lớp 10
Dự thảo Nghị định của Bộ GD&ĐT xác định giáo dục bắt buộc từ cấp tiểu học đến hết THCS. Dự thảo cũng làm rõ trách nhiệm của gia đình, nhà trường và chính quyền địa phương trong việc bảo đảm trẻ em hoàn thành chương trình học.
Theo dự thảo, mọi công dân trong độ tuổi quy định có nhiệm vụ học tập để đạt trình độ phổ cập giáo dục và có nghĩa vụ học tập để đạt trình độ giáo dục bắt buộc. Gia đình có trách nhiệm tạo điều kiện cho các thành viên trong độ tuổi được học tập để đạt trình độ phổ cập giáo dục và giáo dục bắt buộc. Các cơ sở giáo dục có trách nhiệm tổ chức thực hiện phổ cập giáo dục, giáo dục bắt buộc và xóa mù chữ theo chức năng, nhiệm vụ được giao.
Đáng chú ý, dự thảo Nghị định bổ sung cơ chế theo dõi, quản lí và hỗ trợ học sinh, chuyển trọng tâm từ việc công nhận kết quả sang kiểm soát quá trình học tập. Điều này nhằm hạn chế tình trạng bỏ học giữa chừng đang diễn ra ở một số địa phương.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng, trong bối cảnh nhu cầu học tập của xã hội ngày càng cao, việc chỉ dừng giáo dục bắt buộc ở bậc THCS có thể chưa đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực. TS Phạm Hiệp, Viện trưởng Nghiên cứu Giáo dục và Chuyển giao tri thức, Trường Đại học Thành Đô, đề xuất, nên đưa giáo dục bắt buộc tới bậc THPT, khi đó việc phân luồng sẽ được thực hiện sau khi học sinh hoàn thành 12 năm giáo dục phổ thông.
Theo TS Phạm Hiệp, câu chuyện thiếu trường THPT và áp lực thi vào lớp 10 hiện nay có liên quan chặt chẽ đến cách tiếp cận phân luồng sau THCS. “Mô hình đào tạo nghề sau THCS hiện nay là học sinh vừa học văn hóa nhưng mức độ không đầy đủ, vừa phải tham gia vào thị trường lao động khá sớm. Điều này có thể khiến các em chưa có đủ nền tảng để lựa chọn con đường phù hợp”, TS Phạm Hiệp phân tích.
Ông dẫn kinh nghiệm quốc tế cho thấy phần lớn các quốc gia phát triển đều cho học sinh hoàn thành 12 năm phổ thông trước khi bắt đầu phân luồng sang các hướng đào tạo khác nhau. Khi đó, việc lựa chọn con đường nghề nghiệp sẽ thuận lợi và phù hợp hơn với sự phát triển của người học.
Tại Việt Nam, nhu cầu học tiếp THPT của học sinh và phụ huynh rất lớn, đặc biệt tại các đô thị phát triển. Tuy nhiên, do định hướng phân luồng sau THCS, hệ thống trường THPT công lập chưa được mở rộng tương xứng với nhu cầu thực tế.
Tỉ lệ phân luồng sau THCS cứng nhắc khi áp dụng chung cho những địa phương đông dân như Hà Nội, TPHCM với các tỉnh miền núi khó khăn, đã dẫn đến nhiều hệ lụy trong thực tiễn. Hằng năm, phụ huynh tại các thành phố lớn có con thi lớp 10 thường phải trải qua quá trình đăng kí nguyện vọng như bài toán cân não. Nhiều học sinh ở khu vực nội thành buộc phải di chuyển ra ngoại thành hoặc thậm chí sang các tỉnh lân cận để tìm chỗ học tại trường công lập.
Theo TS Phạm Hiệp, nhu cầu học trường công lập lớn nhưng việc xây thêm trường nhiều khi không được thúc đẩy mạnh mẽ, một phần do liên quan tới chính sách phân luồng hiện nay. Ông Hiệp nhấn mạnh thêm, chương trình giáo dục phổ thông hiện nay đã bắt đầu có những yếu tố định hướng nghề nghiệp thông qua việc học sinh được lựa chọn môn học và định hướng lĩnh vực từ sớm.
Cần thay đổi cách tiếp cận phân luồng
2025 là năm đầu tiên kì thi vào lớp 10 THPT công lập không chuyên trên cả nước áp dụng thống nhất công thức tính điểm tuyển sinh: Tổng điểm ba môn Toán, Ngữ văn và môn thứ ba, không nhân hệ số, tối đa 30 điểm. Tuy nhiên, tại nhiều địa phương đã xuất hiện tình trạng điểm chuẩn thấp kỉ lục. Tại Đắk Lắk, Trường THPT Hai Bà Trưng (thị xã Buôn Hồ cũ) chỉ lấy 2,5 điểm cho nguyện vọng 1, tức chưa đến 0,84 điểm mỗi môn. Theo thống kê, 11 trong tổng số 50 trường THPT tại tỉnh này lấy dưới 5 điểm. Ngay tại Hà Nội cũng ghi nhận nhiều trường ở khu vực ngoại thành chỉ lấy từ 10 đến 13 điểm, tương đương trung bình 3 đến 4 điểm mỗi môn.
Theo các chuyên gia, hiện tượng này cho thấy sự chênh lệch rất lớn giữa các địa phương và đặt ra câu hỏi về tính hợp lí của các chỉ tiêu phân luồng hiện nay. Nhiều tỉnh/thành đang áp dụng chỉ tiêu cứng khoảng 30-40% học sinh sau lớp 9 phải vào hệ giáo dục nghề nghiệp. Điều này khiến một chính sách giáo dục mang tính định hướng trở thành công cụ quản lí hành chính.
Ghi nhận từ các chuyên gia cho thấy, giáo dục THPT không chỉ cung cấp kiến thức học thuật mà còn giúp học sinh hình thành các năng lực nền tảng như tư duy phản biện, kĩ năng học tập suốt đời và khả năng thích ứng với thị trường lao động. Vì vậy, việc đưa giáo dục THPT trở thành bậc học bắt buộc, được xem là hướng đi nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tạo nền tảng phát triển bền vững cho xã hội.
Nguyên Bộ trưởng GD&ĐT Nguyễn Kim Sơn từng nhận định, việc phân luồng theo tỉ lệ quy định là một cách phân chia rất cứng nhắc, thiếu căn cứ khoa học và thực tiễn. Theo ông, cần thay đổi cách tiếp cận để hướng nghiệp thực chất và tự nguyện hơn, đồng thời bảo đảm những học sinh có nguyện vọng đều có cơ hội học bậc THPT.
TS Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Tâm lí giáo dục Việt Nam, cho rằng, việc phân luồng chỉ đạt hiệu quả nếu công tác tư vấn hướng nghiệp được thực hiện tốt, giúp học sinh và phụ huynh hiểu rõ quyền lợi của mình và tự nguyện lựa chọn con đường phù hợp. Theo ông Lâm, để tạo ra nhiều ngã rẽ cho người học, cần xây dựng mạng lưới cơ sở đào tạo đa dạng, chất lượng và đáng tin cậy.
Theo các chuyên gia, việc tiến tới phổ cập giáo dục THPT là cần thiết để bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục bình đẳng cho học sinh. Quan trọng hơn, nếu giáo dục THPT trở thành bậc học bắt buộc thì trách nhiệm của gia đình, nhà trường và xã hội đối với việc học tập của học sinh cũng sẽ được nâng cao.
