Khoảng trống sau cánh cổng hoa và giọt nước mắt chảy ngược
Ngày bố mẹ ly hôn, Nguyễn Thị H. (ở xã Bảo Thắng) vừa học xong THCS. Ngôi nhà ấm cúng trước đây bỗng trở nên lạnh ngắt. Bố mẹ mỗi người đi một ngả, bỏ lại đứa con tự “bơi” giữa đời. H. phải dọn ra thuê phòng ở riêng. Em tập làm người lớn trước tuổi: tự bươn chải kiếm sống, ốm tự mua thuốc, ngã tự đứng lên.
Ngày H. lấy chồng, mẹ em không đến. Căn phòng cưới rộn rã tiếng cười nhưng thiếu vắng lời dặn dò ân cần của mẹ. H. vẫn mỉm cười chào hỏi họ hàng, nhưng sâu trong đáy mắt cô gái 20 tuổi là một khoảng trống chơi vơi mang tên tình mẫu tử.
Nguyễn Thị H. lớn lên trong một gia đình khuyết thiếu, nhưng bằng nghị lực, sự bao dung, đạo làm con, em vẫn giữ được sự kính trọng và tình thương dành cho đấng sinh thành. Thế nhưng, ở một góc nhìn khác của xã hội hiện đại, có những đứa trẻ được sống trong nhung lụa, bố mẹ hiện diện đầy đủ mỗi ngày, nhưng chúng lại mang một nỗi niềm khác: cảm thấy cô đơn ngay trong chính ngôi nhà của mình.
Hiện tượng mạng xã hội và hồi chuông cảnh báo cho người lớn
Thời gian gần đây, trên các nền tảng mạng xã hội như facebook, tiktok, liên tục xuất hiện những hội nhóm, những từ khóa có tên gọi khiến nhiều bậc cha mẹ cảm thấy sốc, đau lòng và hoang mang trước những tâm lý tiêu cực của con trẻ: “Con ghét cha mẹ”, “Hội những người ghét cha mẹ”. Những hội nhóm này thu hút hàng chục, hàng trăm ngàn thành viên, đa số là các em học sinh ở lứa tuổi vị thành niên.
Tại đây, những dòng trạng thái tiêu cực được trút xuống mỗi ngày. Có em oán trách bố mẹ kiểm soát quá mức, có em uất ức vì bị so sánh với “con nhà người ta”, có em lại rơi vào trầm cảm vì áp lực thành tích học tập mà cha mẹ áp đặt. Cũng không thiếu những em bị bố mẹ bạo hành, mắng chửi thậm tệ. Nhưng cũng có em nói ghét cha mẹ vì những điều thật vô lý, khiến cha mẹ không chỉ “sốc” mà còn hết sức đau lòng.
Ngay lập tức, nhiều người lớn lên tiếng chỉ trích các em là những đứa con “bất hiếu”, “đua đòi”, “ích kỷ”, “vô ơn”, “sướng quá hóa rồ”... Họ đặt câu hỏi: “Cha mẹ mang nặng đẻ đau, vất vả nuôi con khôn lớn bằng ngần ấy, sao con có thể dễ dàng mở miệng nói lời ghét bỏ?”.
Thế nhưng, trước khi vội buông lời trách móc một đứa trẻ, người lớn đã bao giờ thử ngồi xuống, hạ cái tôi của mình xuống ngang tầm với con và hỏi một câu chân thành: “Vì sao con lại nghĩ như vậy?”. Liệu có phải phía sau chữ “ghét” lạnh lùng ấy là một nỗi niềm, và phải chăng, đâu phải cứ nói “ghét” là đã thực sự hết yêu thương?
Không ít đứa trẻ thấu hiểu bố mẹ như Long Minh Phương, nhưng cũng có những câu nói của con trẻ nghe thẳng băng, thẳng đến mức làm tổn thương lòng tự trọng của người làm cha làm mẹ. Nhưng nếu “bóc tách” lớp vỏ bọc nổi loạn ấy, người ta sẽ thấy một mong muốn giản dị: được lắng nghe, được thấu hiểu của con trẻ.
Khi thương yêu vô tình hóa gánh nặng
Trong “thế giới trẻ thơ”, cha mẹ là những “siêu nhân”, là người “biết tuốt”, sẵn sàng giải đáp thắc mắc “hàng vạn câu hỏi vì sao” và luôn luôn đúng. Nhưng khi đứa trẻ lớn lên, bước vào giai đoạn khẳng định cái tôi và có sự hiểu biết xã hội nhất định, chúng bắt đầu nhận ra cha mẹ cũng có những giới hạn, cũng có những sai lầm.
Đó cũng là thời điểm những vết rạn nứt đầu tiên xuất hiện trong các gia đình. Kịch bản của những cuộc xung đột thế hệ thường diễn ra theo một mô-típ quen thuộc, ví như: “Con phải đăng ký học ngành này, sau này ra trường mới dễ xin việc, có thu nhập ổn định!” - cha mẹ áp đặt.
“Nhưng con không thích, con muốn theo đuổi nghệ thuật, con muốn sống với đam mê của con!”- con cái phản kháng. Và rồi, cuộc tranh luận luôn kết thúc bằng tiếng đóng sầm cửa phòng, là sự im lặng, hoặc là câu hờn giận: “Con ghét bố mẹ!”.
Trong “cuộc chiến” tâm lý này, không có ai là người xấu. Cha mẹ nói bằng kinh nghiệm của những người đi trước, họ sợ con mình chọn sai đường sẽ phải chịu khổ. Con cái nói bằng khát vọng, bằng nhiệt huyết của tuổi trẻ, chúng sợ phải sống một cuộc đời “lập trình” sẵn bởi người khác. Một bên dùng tình yêu thương để bảo bọc, áp đặt; một bên dùng sự nổi loạn để đòi tự do.
Anh Mai V. C - một phụ huynh ở phường Cam Đường thừa nhận: “Nhiều lúc đi làm về áp lực công việc quá mệt mỏi, nhìn thấy con ham chơi, không nghe lời là tôi nổi nóng, quát mắng nặng lời, rồi mang đủ thứ chuyện ra đay nghiến con, bắt con phải làm theo ý mình. Mắng xong nhìn con khóc, mình cũng đau lòng, thương con lắm, giá như lúc đó bình tĩnh hơn thì...”.
Góc nhìn chuyên gia: Gia đình là nơi để yêu thương và học cách yêu thương
Theo Tiến sĩ Đỗ Nghiêm Thanh Phương - Trưởng bộ môn Công tác xã hội trẻ em và gia đình, Khoa Công tác xã hội, Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội, trước hết, khi nghe con nói “ghét”, cha mẹ cần bình tĩnh tìm hiểu điều đã xảy ra. Có thể bắt đầu bằng câu: “Điều gì khiến con cảm thấy như vậy? Bố mẹ muốn nghe”. Nếu phản ứng đầu tiên là trách con vô ơn hoặc kể lại những hy sinh của mình, cuộc trò chuyện rất dễ chuyển thành cuộc tranh cãi về ai đúng, ai sai.
Lắng nghe cũng cần đi cùng thay đổi cụ thể. Nếu cha mẹ đã làm con tổn thương, cần nhận trách nhiệm rõ ràng, chẳng hạn: “Việc bố mẹ so sánh con với bạn là không phù hợp. Bố mẹ sẽ thay đổi”. Khả năng nhận lỗi có thể làm tăng sự tin cậy đối với cha mẹ. Trẻ thấy rằng trong gia đình, mọi người đều có trách nhiệm với lời nói và hành động của mình.
Gia đình cần tạo những thói quen kết nối đều đặn: trò chuyện có sự chú ý trọn vẹn, cùng làm một việc, hỏi về bạn bè, niềm vui và khó khăn của con thay vì chỉ hỏi kết quả học tập.
Quy tắc sử dụng điện thoại nên áp dụng phù hợp cho cả người lớn; giới hạn với trẻ cần được giải thích và điều chỉnh theo độ tuổi. Giáo dục cảm xúc cũng rất cần thiết.
Cha mẹ và con đều cần học cách nhận biết cảm xúc, diễn đạt nhu cầu, tạm dừng khi quá giận và sau đó quay lại giải quyết bất đồng. Khi xung đột kéo dài hoặc có dấu hiệu ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập, gia đình nên tìm hỗ trợ chuyên môn.
Cũng cần phân biệt trẻ nói “ghét” là phản ứng trong một bất đồng nhất thời hay một tổn thương kéo dài. Có trẻ thực sự chịu đựng sự làm nhục, đe dọa hoặc bạo lực. Chúng ta không nên mặc định rằng phía sau mọi chữ “ghét” đều là tình yêu, rồi yêu cầu trẻ phải thông cảm hoặc tha thứ. Với những trường hợp đó, an toàn và sự bảo vệ phải được đặt lên trước.
Học cách bao dung để không phải tiếc nuối
Mỗi người chúng ta, dù là cha mẹ hay con cái, đều là những người lần đầu tiên sống cuộc đời này. Cha mẹ lần đầu làm cha mẹ nên không tránh khỏi những vụng về, áp đặt. Con cái lần đầu làm con nên khó lòng tránh khỏi những xốc nổi của tuổi trẻ.
Hãy học cách ngồi lại, lắng nghe nhau nhiều hơn một chút, bao dung nhau nhiều hơn một chút khi thời gian vẫn còn cho phép. Đừng để đến khi người cha đã mỏi gối chồn chân, người mẹ đã đi về "miền mây trắng", chúng ta mới thốt lên hai tiếng “giá như…” thì tất cả đã quá muộn màng.
