Trẻ em vùng cao vắng bố mẹ và khoảng trống cần khắc phục

Con đường ngoằn ngoèo dẫn chúng tôi về một thôn vùng cao thuộc xã Khao Mang (Lào Cai) giữa những ngày mùa Thu chớm lạnh. Chiều xuống, sương mù giăng kín các sườn núi. Khác với không khí ấm cúng của nhiều gia đình sau một ngày lao động, ở đây, sự im lặng bao trùm lên nhiều căn nhà gỗ. Thỉnh thoảng, tiếng khóc ngằn ngặt của một đứa trẻ vang lên, nhưng chỉ có tiếng thở dài của người già đáp lại...

Đó không phải là hình ảnh hiếm gặp tại những địa bàn vùng cao trong tỉnh. Nhiều năm đến các bản làng từ Bắc Hà, Mường Khương cho đến Khao Mang, Púng Luông... chúng tôi chứng kiến một thực trạng đầy lo ngại: Vợ chồng cùng rời quê đi làm ăn xa, bỏ lại đằng sau là những đứa trẻ thiếu vắng sự chăm sóc của cả cha lẫn mẹ.

Trong căn nhà gỗ tuềnh toàng, bà Giàng Thị Dở (68 tuổi) - thôn Trống Là, xã Khao Mang đang loay hoay nấu nồi cháo cho 3 đứa cháu nội. Vợ chồng con trai bà rời quê đi làm công nhân ở Bắc Ninh hơn 2 năm nay, mỗi năm chỉ về nhà 1 - 2 lần, để lại 3 con nhỏ cho bà chăm sóc (đứa lớn nhất 11 tuổi, đứa nhỏ nhất mới vừa lên 3). Mọi việc từ sinh hoạt, học hành của những đứa trẻ đều dồn lên vai người bà đã ở tuổi xế chiều, lưng đã còng và đôi mắt mờ dần.

Bà Dở chia sẻ: Các con tôi đều gửi tiền về mỗi tháng để lo chi phí sinh hoạt. Tuy nhiên, tôi đã già, chỉ có thể lo cho các cháu cái ăn, chứ không dạy chúng học được. Tối đến, đứa nhỏ khóc đòi mẹ, tôi chỉ biết ôm cháu vào lòng rồi hai bà cháu cùng khóc.

Cảnh ngộ của gia đình bà Dở không phải là duy nhất khi làn sóng ly hương tìm việc làm bùng phát mạnh mẽ tại Lào Cai trong những năm gần đây. Theo thống kê của cơ quan chức năng, tính riêng năm 2025, toàn tỉnh đã giải quyết việc làm cho hơn 27.000 lao động, trong đó có tỷ lệ lớn đi làm việc tại các khu công nghiệp dưới xuôi hoặc ra nước ngoài làm việc theo hợp đồng.

Áp lực kinh tế, khiến những người bố, người mẹ trẻ buộc phải để con ở lại để đi tìm việc làm xa nhà. Hệ quả là tại nhiều thôn bản, lực lượng lao động chính gần như vắng bóng, chỉ còn người già và trẻ nhỏ. Ngoài ra, sự vắng mặt dài ngày của cha mẹ cũng khiến những đứa trẻ thiếu đi sự chăm sóc, giáo dục chu toàn. Trong khi đó, từ 6 - 16 tuổi là giai đoạn quan trọng nhất để một đứa trẻ phát triển về cả thể chất lẫn tâm lý.

Bố mẹ vắng nhà, bữa ăn hằng ngày của các em chủ yếu do ông bà chuẩn bị. Trong khi đó, người cao tuổi tại các thôn, bản vùng cao thường ít tiếp xúc với thông tin nên hạn chế về kiến thức dinh dưỡng, dẫn đến những bữa ăn có thể thiếu hụt vi chất dinh dưỡng. Bên cạnh chất lượng bữa ăn, việc học tập của các em cũng bị ảnh hưởng khi thiếu sự đốc thúc, chỉ bảo của cha mẹ.

Việc thiếu vắng cha mẹ cũng là một trong những nguyên nhân ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ em vùng cao. Dù tỉnh đã có nhiều nỗ lực cải thiện dinh dưỡng, nhưng tại một số vùng đồng bào dân tộc thiểu số và xã nghèo, tỷ lệ trẻ dưới 5 tuổi bị suy dinh dưỡng thể thấp còi vẫn ở mức báo động, lên tới gần 47,6%.

Cô giáo Lương Thị Hoài - Phó Hiệu trưởng Trường Mầm non Bình Minh, xã Khánh Hòa chia sẻ: "Lứa tuổi mầm non và tiểu học, trẻ cần nhất là sự chăm sóc từ gia đình. Khi bố mẹ đi làm xa, việc theo sát tâm lý và nếp sống của các cháu gần như đứt gãy. Nhiều cháu vì thế trở nên nhút nhát. Khi giáo viên liên hệ phối hợp giáo dục thì ở nhà chỉ có ông bà đã lớn tuổi, không nắm được chương trình cũng như cách đồng hành cùng trẻ, dẫn đến khó khăn trong việc bảo đảm sự phát triển toàn diện cho trẻ"...

Không dừng lại ở đó, trẻ em vắng bóng sự bảo vệ của cha mẹ còn phải đối mặt với những nguy hiểm rình rập về mặt an toàn thân thể. Do phải tự sinh hoạt, trẻ rất dễ gặp tai nạn thương tích như bỏng bếp lửa, đuối nước khi tắm sông suối, hoặc chấn thương do chơi đùa ở các khu vực địa hình nguy hiểm.

Đáng lo ngại hơn, thiếu vắng sự giám sát trực tiếp khiến trẻ em, đặc biệt là các bé gái, trở thành đối tượng dễ bị kẻ xấu lợi dụng, lừa đảo. Ở lứa tuổi vị thành niên, việc thiếu định hướng tâm lý còn khiến các em dễ dụ dỗ tham gia các hành vi vi phạm pháp luật, hoặc vướng vào các tệ nạn xã hội.

Thống kê tại các trường học vùng cao cho thấy tỷ lệ học sinh trốn học phần lớn rơi vào nhóm trẻ em có bố mẹ đi làm xa. Đáng ngại hơn, thời gian qua, các lực lượng chức năng tại Lào Cai đã phát hiện và giải cứu một số vụ việc học sinh THCS bị dụ dỗ bỏ học để xuống các thành phố lớn làm thuê. Điển hình, gần đây, Công an xã Trịnh Tường đã kịp thời ngăn chặn 4 học sinh ở thôn Lao Chải có dấu hiệu bị kẻ xấu lừa gạt, dụ dỗ bỏ học để đi làm xa...

Tình trạng trẻ em vắng bố mẹ ở vùng cao Lào Cai không thể giải quyết trong ngày một ngày hai, bởi nó gắn liền với thu nhập và sinh kế của người dân. Để giải bài toán này, cần có sự vào cuộc đồng bộ và quyết liệt từ chính quyền địa phương, nhà trường và toàn xã hội. Giải pháp căn cơ nhất để giữ chân người dân vẫn là tạo việc làm tại chỗ cho lao động địa phương.

Khi người dân có thu nhập tốt từ phát triển nông nghiệp hàng hóa, du lịch cộng đồng hay tiểu thủ công nghiệp, hoặc làm việc cho các cơ sở sản xuất gần nhà, họ sẽ yên tâm gắn bó với bản làng.

Song song với đó, việc phát huy vai trò liên kết giữa nhà trường, chính quyền và các đoàn thể là vô cùng cần thiết. Cùng với việc chăm lo tốt cho học sinh bán trú, nội trú, các nhà trường cần tăng cường phối hợp với đoàn thanh niên, hội phụ nữ, các thôn bản để thường xuyên nắm bắt hoàn cảnh, hỗ trợ tinh thần và tư vấn tâm lý cho trẻ em có bố mẹ đi làm xa.

Chính quyền địa phương cũng cần quan tâm nhân rộng các mô hình hỗ trợ cộng đồng; phân công cán bộ hội phụ nữ, đoàn thanh niên giúp đỡ các gia đình chỉ có người già và trẻ nhỏ trong sinh hoạt, học tập hằng ngày.

Giữ chân người lao động ở lại quê hương, và tạo ra môi trường phát triển an toàn cho những đứa trẻ không chỉ là trách nhiệm của mỗi gia đình, mà còn là lời giải cho bài toán an sinh xã hội của các địa phương. Có như vậy, mới không còn những đứa trẻ vùng cao lớn lên trong khoảng trống khó lấp đầy.