Giáo dục đại học không chỉ đóng vai trò đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao mà còn là trụ cột dẫn dắt tri thức, hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của đất nước.
Đột phá từ thể chế và quản trị
Năm 2025 ghi dấu ấn quan trọng của giáo dục đại học khi Bộ Giáo dục và Đào tạo trình Quốc hội thông qua Luật Giáo dục đại học (sửa đổi). Điểm mới của Luật là kết thúc hoạt động của Hội đồng trường và tăng cường vai trò lãnh đạo của tổ chức đảng trong cơ sở giáo dục đại học. Trên nền tảng đó, quyền tự chủ đại học được bảo đảm toàn diện hơn, từ không gian học thuật, đội ngũ cán bộ, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo, tài chính đến hợp tác quốc tế.
Chính sách đầu tư hiện nay tập trung vào các cơ sở giáo dục đại học đạt chuẩn, nâng chuẩn, hình thành những đại học xuất sắc dẫn dắt hệ thống; đồng thời tạo sân chơi cạnh tranh bình đẳng giữa công lập và tư thục. Hành lang pháp lý mới mở ra cơ hội thu hút đội ngũ giảng viên giỏi và thúc đẩy đào tạo gắn với nghiên cứu khoa học và công nghệ.
Tự chủ đại học đã chứng minh tính đúng đắn trong thực tiễn. Đơn cử là Trường đại học Ngoại thương, một trong những đơn vị tiên phong tự chủ từ năm 2015. Theo Hiệu trưởng Phạm Thu Hương, năm 2025, nhà trường lần đầu có tên trong bảng xếp hạng đại học châu Á của QS ở vị trí 580 trong hơn 1.500 cơ sở giáo dục đại học. Thành quả này khẳng định mục tiêu vươn lên nhóm các đại học hàng đầu châu Á, trở thành môi trường tôn trọng tự do học thuật, khuyến khích nghiên cứu sáng tạo và đào tạo gắn với tư duy phản biện.
Sự bứt phá của giáo dục đại học Việt Nam còn được ghi nhận khi lần đầu có 16 cơ sở giáo dục đại học lọt bảng xếp hạng THE Impact Rankings. Việc đổi mới quản trị đã tạo ra động lực mới, giúp nghiên cứu khoa học, nhất là công bố quốc tế tăng mạnh, đưa nhiều trường vào nhóm đại học tốt nhất khu vực và thế giới.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Quy hoạch mạng lưới cơ sở giáo dục đại học và sư phạm thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Các ngành khoa học dữ liệu, trí tuệ nhân tạo được đẩy mạnh tại Đại học Bách khoa Hà Nội, Trường đại học Ngoại thương… Sự chuyển dịch này kéo theo sự gia tăng mạnh mẽ của khối ngành STEM, với số thí sinh đăng ký nguyện vọng 1 tăng 10,5%.
Đáng chú ý, điểm chuẩn các ngành sư phạm đào tạo giáo viên, nhóm ngành công nghệ chiến lược, khoa học kỹ thuật, đào tạo bán dẫn tăng cao. Tỷ lệ giảng viên là giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ đạt hơn 35%, cùng với các chỉ số về công bố khoa học, phát triển công nghệ gia tăng trong hệ thống đại học, kéo theo số lượng công bố khoa học quốc tế tăng vượt trội so với các giai đoạn trước.
Giáo dục đại học trở thành trung tâm tri thức quốc gia
Đổi mới giáo dục đại học gắn với tăng cường tự chủ đã tạo ra động lực mới, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực; nghiên cứu khoa học, nhất là công bố khoa học quốc tế tăng mạnh. Quy mô và chất lượng giáo dục đại học ngày càng tăng, cơ cấu đào tạo có sự dịch chuyển tích cực; trong đó, các ngành STEM có xu hướng tăng đáng kể, cao hơn mức tăng chung của tuyển sinh cả nước, nhất là các lĩnh vực Toán và thống kê, Máy tính và công nghệ thông tin, Công nghệ kỹ thuật, Kỹ thuật ở các trình độ đại học, thạc sĩ và tiến sĩ.
Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Kim Sơn nhấn mạnh: Ngành Giáo dục nhận thức sâu sắc rằng đầu tư cho giáo dục đại học hôm nay chính là đầu tư cho trí tuệ, sức mạnh và vị thế của Việt Nam trong tương lai. Đây không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn mà còn là trách nhiệm chính trị và khát vọng phát triển quốc gia. Vì vậy, ngành đang tập trung nâng cao chất lượng và tầm vóc của giáo dục đại học Việt Nam thông qua chuẩn hóa chương trình đào tạo theo chuẩn quốc tế, đối sánh với các trường đại học có thứ hạng cao trên thế giới; đào tạo được gắn chặt với nhu cầu phát triển của nền kinh tế số, kinh tế xanh và các ngành công nghệ chiến lược. Từ đó, tri thức và đổi mới sáng tạo trở thành động lực then chốt cho tăng trưởng quốc gia.
