Một buổi sáng tại chợ phiên Lùng Khấu Nhin, xã Cao Sơn (Lào Cai), hàng trăm người dân từ các bản làng đổ về trao đổi hàng hóa. Xen giữa những gian hàng bán rau, thịt, nông cụ là nhiều quầy hàng nhỏ chất đầy các chai thuốc diệt cỏ, thuốc trừ sâu, thuốc kích thích sinh trưởng cây trồng với đủ màu sắc, kích cỡ.
Không biển cảnh báo. Không tủ bảo quản chuyên dụng. Không hóa đơn, chứng từ. Phần lớn sản phẩm đều mang chữ nước ngoài, không có nhãn phụ bằng tiếng Việt. Người mua chỉ cần bỏ ra vài chục nghìn đồng là có thể mang về những loại hóa chất sẽ được sử dụng trực tiếp trên đồng ruộng.
Theo quy định của pháp luật, thuốc bảo vệ thực vật là mặt hàng kinh doanh có điều kiện. Sản phẩm phải được cấp phép lưu hành, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và người kinh doanh phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định. Thế nhưng thực tế tại các phiên chợ vùng cao lại hoàn toàn trái ngược. Khi được hỏi về nguồn gốc hàng hóa, người bán không ngần ngại thừa nhận không biết thuốc được sản xuất ở đâu.
Câu trả lời tưởng như vô tình ấy lại phản ánh một thực tế đáng báo động: Nhiều người bán biết rõ việc kinh doanh là vi phạm nhưng vẫn chấp nhận vì lợi nhuận và vì nhu cầu của người dân. Một người phụ nữ bán thuốc bảo vệ thực vật nhiều năm nay tại phiên chợ Lùng Khấu Nhin cho biết bà cũng không rõ nguồn gốc của các loại thuốc mình đang bán.
Không chỉ người bán, nhiều người mua cũng hoàn toàn không quan tâm tới xuất xứ hay thành phần của sản phẩm. Một người dân sau khi mua thuốc cho biết, dù không đọc được chữ trên bao bì nhưng vẫn tin tưởng vì "dùng thấy tốt". Theo kinh nghiệm truyền miệng, loại thuốc này có thể giúp bảo quản hạt ngô suốt cả năm mà không bị mốc hay mọt phá.
Chính tâm lý "người khác dùng được thì mình cũng dùng" đang tạo điều kiện để các loại thuốc không rõ nguồn gốc tiếp tục len lỏi vào từng thửa ruộng, từng gia đình.
Ở nhiều vùng cao, việc tiếp cận thông tin về thuốc bảo vệ thực vật an toàn còn hạn chế. Không ít người dân vẫn lựa chọn sản phẩm dựa trên giá rẻ, hiệu quả cao hoặc lời giới thiệu của người quen thay vì tìm hiểu nguồn gốc, hướng dẫn sử dụng hay mức độ an toàn. Đây cũng chính là "mảnh đất màu mỡ" để các loại hàng hóa trôi nổi tồn tại nhiều năm mà chưa được xử lý triệt để.
Điều khiến phóng viên không khỏi bất ngờ là ngoài thuốc bảo vệ thực vật, nhiều loại thuốc tân dược dành cho vật nuôi, thậm chí được giới thiệu là dùng cho người, cũng được bày bán công khai.Trên các lọ thuốc chỉ có chữ nước ngoài, không hề có nhãn tiếng Việt theo quy định. Người bán không biết thành phần, công dụng, liều dùng hay những chống chỉ định của sản phẩm.
Một cụ bà hơn 80 tuổi bán hàng thật thà chia sẻ rằng bà chỉ lấy lại hàng từ người khác mang tới chợ, còn thuốc có nguồn gốc ở đâu thì hoàn toàn không biết. Những viên thuốc vô danh ấy vẫn hằng ngày được người dân sử dụng chữa bệnh cho người hoặc vật nuôi, dù không ai biết rõ thành phần hoạt chất bên trong hay sản phẩm đã qua kiểm nghiệm hay chưa.
Hệ lụy không dừng lại ở việc điều trị kém hiệu quả, mà nguy hiểm hơn là nguy cơ ngộ độc, kháng thuốc và những hậu quả lâu dài đối với sức khỏe con người.
Theo Đội Quản lý thị trường số 5, từ đầu năm đến nay, lực lượng chức năng đã phát hiện, xử lý 5 vụ kinh doanh thuốc bảo vệ thực vật không rõ nguồn gốc; buộc tiêu hủy hàng trăm gói thuốc dạng bột, hàng chục chai dạng dung dịch và xử phạt tổng số tiền gần 40 triệu đồng. Tuy nhiên, kết quả này vẫn còn quá khiêm tốn so với thực tế vi phạm đang diễn ra tràn lan tại các phiên chợ.
Hoạt động mua bán chỉ diễn ra vào đúng ngày họp chợ. Khi thấy lực lượng chức năng xuất hiện, các tiểu thương nhanh chóng tẩu tán, cất giấu hàng hóa hoặc tạm ngừng giao dịch. Nhưng ngay khi lực lượng kiểm tra rời đi, việc mua bán lại tiếp diễn.
Theo đại diện Đội Quản lý thị trường số 5, khó khăn lớn nhất hiện nay là nhận thức hạn chế của một bộ phận người dân khi vẫn dùng thuốc theo thói quen hoặc nghe truyền miệng. Do đó, cùng với công tác kiểm tra, lực lượng chức năng đang đẩy mạnh tuyên truyền tại các chợ Pha Long, Cao Sơn, Mường Khương để nâng cao nhận thức người dân, đồng thời xử lý nghiêm mọi trường hợp vi phạm.
Điều đáng lo nhất không chỉ là những chai thuốc không rõ nguồn gốc được bán ra, mà là hành trình của chúng sau khi rời phiên chợ. Từ những ruộng ngô, nương lúa, vườn rau đến việc bảo quản nông sản, chữa bệnh cho vật nuôi, thậm chí sử dụng trực tiếp cho con người - tất cả đều đang gánh chịu nguy cơ từ các loại hóa chất chưa qua kiểm định. Tồn dư hóa chất trong đất, nguồn nước và nông sản không chỉ đe dọa trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng, mà về lâu dài còn tàn phá môi trường sản xuất và làm suy giảm chất lượng nông sản địa phương.
Việc làm sạch các phiên chợ không thể chỉ dừng lại ở vài quyết định xử phạt hành chính, mà đòi hỏi một chiến dịch kiểm soát thường xuyên, bền bỉ. Đồng thời, cần sự phối hợp đồng bộ giữa lực lượng quản lý thị trường, ngành nông nghiệp, y tế, chính quyền địa phương và sự chung tay của chính người dân.
Chỉ khi người bán không dám vi phạm, người mua ngừng sử dụng dễ dãi và nguồn hàng được kiểm soát chặt chẽ ngay từ gốc, những chai thuốc "vô danh" mới hết cửa tồn tại giữa các phiên chợ vùng cao. Đây là giải pháp cốt lõi để bảo vệ sức khỏe Nhân dân, bảo vệ môi trường và giữ gìn an toàn cho nền nông nghiệp địa phương.
