Bài 1: Biên giới Lũng Pô đổi thay từ những "làn gió mới"

Hành trình của chúng tôi bắt đầu từ thôn Lũng Pô, xã A Mú Sung, nơi có vị trí địa lý đặc biệt - “Nơi con sông Hồng chảy vào đất Việt”. Tại đây, dòng suối Lũng Pô đã hoàn thành sứ mệnh khi vượt qua bao rừng núi, thác ghềnh, thung lũng từ đầu nguồn đến điểm kết thúc khi hòa vào sông Hồng.

Từ trên cao nhìn xuống, suối Lũng Pô trải dài như sợi dây giữa đại ngàn hùng vĩ, mạnh mẽ uốn khúc cong hình chữ U vòng quanh vòm đất cao nhô ra sông Hồng, nhìn như đầu con rồng khổng lồ. Có lẽ vì hình dáng đặc biệt như vậy nên từ cổ xưa, nơi đây còn được gọi là Long Bồ, nghĩa là “đầu rồng”.

Trước đây, vùng đất Lũng Pô chia làm hai thôn, trong đó, Lũng Pô 1 là nơi đồng bào Dao đỏ sinh sống từ lâu đời, còn Lũng Pô 2 (giáp suối Lũng Pô) vốn là vùng đất hoang vu. Cách đây gần 20 năm, ông Ma Seo Páo đã đưa 19 hộ người Mông từ vùng đất Dìn Chin, huyện Mường Khương (cũ) di chuyển sang khai hoang, lập nghiệp. Từ vùng đất biên giới xa xôi, hẻo lánh, Lũng Pô đã trở thành điểm sáng về phát triển kinh tế, xây dựng cuộc sống ấm no.

Gặp chúng tôi, già làng Ma Seo Páo cho biết: "Ngày chúng tôi mới đến đây định cư, cuộc sống vô vàn khó khăn. Vậy nhưng, được sự hỗ trợ của Nhà nước, đồng bào Mông không cam chịu đói nghèo, đã chuyển từ trồng ngô, sắn sang trồng dứa, chuối và các loại cây ăn quả để nâng cao thu nhập. Đến nay, thôn có 18 ha xoài, 12 ha dứa, 03 ha cam đường. Người dân còn trồng rừng, trồng cỏ VA06 để chăn nuôi gia súc…".

Từ xa nhìn lại, Lũng Pô giống như góc phố nổi bật với những ngôi nhà xây khang trang. Trên mảnh đất “đầu rồng” nơi biên ải, cuộc sống của đồng bào các dân tộc Mông, Dao ngày càng thêm no ấm. Anh Ma Seo Lằng - Bí thư Chi bộ thôn Lũng Pô cho biết: "Thôn Lũng Pô có 87 hộ dân, đến nay còn 27 hộ nghèo theo tiêu chí đa chiều. Nhờ sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, từ chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát, trong hai năm qua có 14 hộ được hỗ trợ xây nhà mới, 12 hộ sửa chữa nhà ở. Cùng với đó, tuyến Quốc lộ 4E vào cột cờ Lũng Pô, tuyến đường Bản Pho - Lũng Pô, tuyến đường Lũng Pô - Phù Lao Chải đều được đổ bê tông, giúp người dân đi lại thuận tiện, an toàn, đây là minh chứng cho “Ý Đảng - lòng dân” nơi biên giới".

Từ thôn Lũng Pô, chúng tôi tiếp tục hành trình theo tuyến đường tuần tra biên giới ngược suối Lũng Pô về phía thượng nguồn. Cách đây một năm, tuyến đường này bị mưa lũ tàn phá, khiến nhiều đoạn bị đứt gãy, những cầu qua suối bị nước lũ cuốn trôi khiến việc đi lại rất khó khăn. Được Đảng, Nhà nước quan tâm đầu tư, giờ đây, tuyến đường đã được mở rộng, đổ bê tông kiên cố. Đặc biệt, hai ngầm tràn qua suối Phù Lao Chải có tổng trị giá hơn 12 tỷ đồng cũng mới hoàn thành, đem lại niềm vui cho người dân biên giới.

Chỉ sau 1 năm, đoạn đường gần 15 km từ thôn Lũng Pô qua thôn Phù Lao Chải (xã A Mú Sung) đến thôn Khu Chu Lìn (xã Y Tý) đã cơ bản hoàn thành, xe ô tô gầm thấp cũng có thể đi lại dễ dàng. Còn đoạn đường từ thôn Khu Chu Lìn sang gần cầu Thiên Sinh (thuộc thôn Lao Chải) dài hơn 5 km đang được mở mới, khi hoàn thành sẽ kết nối toàn tuyến đường dọc suối Lũng Pô, đoạn từ A Mú Sung lên Y Tý, mở ra "trang mới" cho cuộc sống của người dân nơi đây.

Khám phá những vùng đất ven dòng suối Lũng Pô, điều khiến chúng tôi ấn tượng là mỗi nơi lại có nét đẹp riêng. Nếu như thôn Lũng Pô phía cuối nguồn là vùng đất của hoa thơm, quả ngọt 4 mùa, thì khu vực thôn Khu Chu Phìn, Lao Chải lại là thung lũng ruộng bậc thang tạo nên “vựa lúa” lớn nhất trên thượng nguồn. Từ hàng trăm năm qua, đồng bào các dân tộc Mông, Dao, Hà Nhì định cư ở đây đã đổ bao mồ hôi, công sức để bạt núi, san đồi, đào mương dẫn nước làm ruộng bậc thang, tạo nên kiệt tác giữa lưng trời Tây Bắc.

Trò chuyện với chúng tôi, anh Sờ Có Suy, dân tộc Hà Nhì ở thôn Choản Thèn cho biết: "Thung lũng ruộng bậc thang Thề Pả bên dòng suối Lũng Pô là “vựa lúa” nuôi sống đồng bào các dân tộc xã Y Tý trong hàng trăm năm qua. Đặc biệt, quần thể ruộng bậc thang Thề Pả dưới chân núi Ngựa Thần, rộng 233 ha, mang vẻ đẹp hùng vĩ, gắn với truyền thuyết về thần ngựa và những tín ngưỡng văn hóa tâm linh của người Hà Nhì đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích danh lam thắng cảnh cấp quốc gia từ năm 2015".

Qua thung lũng ruộng bậc thang Thề Pả, chúng tôi đến Lao Chải, Sín Chải - vùng đất của người Hà Nhì sinh sống, trong đó, Lao Chải được coi là thôn gốc của người Hà Nhì, có lịch sử 300 - 400 năm. Chỉ cách đây khoảng chục năm, đời sống của đồng bào Hà Nhì nơi đây vẫn còn bộn bề khó khăn và bị ảnh hưởng bởi nhiều hủ tục. Vậy nhưng, được sự hỗ trợ của Nhà nước từ nhiều chương trình, dự án, đến nay, Lao Chải đã đổi thay rõ nét, trở thành thôn tiêu biểu phát triển du lịch cộng đồng ở xã Y Tý.

Nếu như Lao Chải, Sín Chải là thôn của người Hà Nhì, thì Sim San là vùng đất của người Dao đỏ sinh sống lâu đời. Qua Sim San, ai cũng ấn tượng khi thấy những ngôi nhà xây khang trang “mọc” lên ngày càng nhiều. Với địa hình không quá dốc, đồng bào Dao đỏ nơi đây có cuộc sống ấm no nhờ trồng lúa trên ruộng bậc thang. Đặc biệt, từ hạt lúa, người Dao đỏ đã chưng cất ra loại rượu thóc trong vắt, hương thơm ngây ngất. Mỗi năm, hàng nghìn lít rượu thóc từ đây được tiêu thụ khắp mọi miền Tổ quốc.

Điểm dừng chân cuối cùng của chúng tôi trên hành trình ngược dòng Lũng Pô là thôn Hồng Ngài, cách trung tâm xã Y Tý khoảng 20 km - nơi đồng bào Mông sinh sống.

Trò chuyện với chúng tôi, anh Vàng A Sáu - Trưởng thôn Hồng Ngài cho biết, thôn có 65 hộ dân. Trước đây, đồng bào Mông sống nhờ vào cây thảo quả trồng dưới tán rừng già. Mấy năm trở lại đây, người dân hạn chế phát triển cây thảo quả để bảo vệ rừng nguyên sinh, đồng thời tích cực chuyển đổi cây trồng, vật nuôi để nâng cao thu nhập. Trong đó, hai loại cây chủ lực là cây Hoàng sin cô và cây chè Shan tuyết. Mỗi năm, người Mông ở Hồng Ngài xuất bán hơn 100 tấn "sâm đất", thu về 600 - 700 triệu đồng. Thôn Hồng Ngài cũng có gần 100 ha chè Shan tuyết từ 10 - 15 năm tuổi. Các hộ gia đình ông: Vàng A Cấu, Lý A Cở, Vàng A Hù, Vàng A Cừ, Vàng A Sèo, Lý A Sử, Lý Quang Súa... có nguồn thu từ 50 - 100 triệu đồng mỗi năm từ trồng "sâm đất" và chè Shan tuyết.

Ông Vàng A Chung ở Hồng Ngài chia sẻ, so với 10 năm trước, cuộc sống của đồng bào Mông đã đổi thay nhiều. Nhờ sự hỗ trợ từ chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát, chỉ trong 2 năm qua, thôn Hồng Ngài đã có 15 hộ xây nhà mới, 10 hộ sửa chữa nhà. Thời điểm năm 2015, thôn Hồng Ngài mới chỉ có 03 hộ có nhà xây, bây giờ cả thôn đều đã có nhà xây khang trang, trong đó, 05 nhà xây 2 tầng, không còn nhà tạm, nhà dột nát. Với người Mông, đó như giấc mơ đã thành hiện thực.

Trên suốt hành trình ngược dòng Lũng Pô từ thôn Lũng Pô - “Nơi con sông Hồng chảy vào đất Việt” đến Hồng Ngài - nơi tận cùng biên giới của tỉnh, cuộc sống mới đang hiện hữu. Ở những bản làng xa xôi, "làn gió mới" từ những cơ chế, chính sách của Đảng, Nhà nước đã đem đến sự đổi thay kỳ diệu, giúp đồng bào các dân tộc thiểu số vùng cao, biên giới có cuộc sống ngày càng ấm no.

Trình bày: Hữu Huỳnh