LCĐT - Gạo Séng Cù Mường Vi (Bát Xát) nổi tiếng trắng trong, thơm ngon giờ đã vươn ra thị trường ngoại tỉnh, ngược Điện Biên, về Việt Trì, đi Hà Nội, khắp nơi đều biết tiếng gạo Mường Vi. Để làm nên “tiếng thơm” ấy là những giọt mồ hôi, sự chăm chút từng hạt giống, con mạ của chính người nông dân.
Từ thời Pháp thuộc cho đến những năm tháng chiến tranh, gạo Mường Vi đã có tiếng ngon. Các cụ cao niên nhớ rằng, thời ấy, người Mường Vi vẫn thường đem gạo ra Cốc Lếu bán và gạo Mường Vi bao giờ cũng đắt hàng nhất. Dường như với bất kỳ giống lúa nào được trồng trên đất Mường Vi đều ngon hơn giống cùng loại trồng ở nơi khác. Cũng bởi vậy, cho đến gạo Séng Cù bây giờ cũng nức tiếng thơm ngon.
Vị mặn mồ hôi làm nên “hạt vàng”.
Mường Vi những ngày vừa kết thúc vụ xuân, nông dân đã thu hoạch xong, lúa phơi vàng, phần lớn trong số ấy tư thương đã đặt mua. Nông dân lại bắt tay cấy lúa mùa trong niềm tin vào vụ mới. Vụ xuân vừa qua, năng suất lúa đặc sản Séng Cù của toàn xã Mường Vi đạt 60 tạ/ha, cao hơn năng suất bình quân toàn tỉnh. Niềm vui được mùa tràn ngập trên những con đường, trong mùi khói bếp và bữa cơm hằng ngày. Đó là động lực để người Mường Vi thêm tin rằng giọt mồ hôi của họ luôn có giá trị.
Tìm hiểu nguồn gốc lúa Séng Cù Mường Vi không khó, người đầu tiên có công đưa giống lúa đặc sản về vùng đất “cô Tiên” đang là Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc xã, ông Trần Văn Tường. Ông Tường kể lại: Khoảng năm 2000, lúc đó ông Tường vẫn là cán bộ tư pháp xã có đến Mường Khương thì được nghe người ta truyền tai về vị ngon của gạo Séng Cù. Thế là ông nảy ra ý định thử mua giống về trồng xem có hợp với điều kiện ở Mường Vi không. Lúc đầu ông chỉ trồng thử nghiệm trên diện tích ruộng nhỏ của gia đình và vụ đầu tiên ấy không mấy thành công. Vì chưa biết đặc tính tuổi mạ Séng Cù, nên gia đình để mạ quá già, khiến năng suất thu hoạch rất thấp. Rút kinh nghiệm từ vụ đầu tiên, đến vụ thứ hai ông đã canh tuổi mạ chính xác, vụ đó rất được mùa. Bữa cơm gạo mới trong mùi thơm thoang thoảng, trong vị dẻo ngọt từ hạt gạo trắng ngần. Người dân thôn Đông Căm biết tiếng ông Tường trồng được giống lúa ngon cũng xin về trồng, dần dần lúa Séng Cù đã lan rộng toàn đất Mường Vi. Đến nay đã đạt 90% tổng diện tích gieo cấy, 10% diện tích còn lại, nông dân gieo giống khác.
Điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng, nguồn nước ở Mường Vi như chỉ để giành cho giống lúa Séng Cù đặc sản. Sở dĩ gạo Mường Vi có vị ngọt thơm bởi được tưới mát từ nguồn nước suối trong lành, khí hậu ôn hòa, sự ưu ái của thiên nhiên đã tạo nên vị dẻo ngon rất riêng, thậm chí có thể sánh bằng gạo Séng Cù gốc Mường Khương. Chính vì thế, người Mường Vi rất quý nguồn nước này, bên cạnh trồng lúa, họ còn tích cực trồng rừng để bảo vệ nguồn nước, bảo vệ những cánh đồng vàng cho mùa vụ bội thu.
Gạo Séng Cù Mường Vi chính thức trở thành hàng hóa có thương hiệu khi năm 2006, tổ chức AIDA của Tây Ban Nha hỗ trợ nông dân máy móc, bao bì sản phẩm, giúp địa phương xây dựng thương hiệu gạo Mường Vi. Hợp tác xã thu mua, sơ chế, đóng gói sản phẩm được thành lập, lúa gạo của nông dân từ đó có đầu ra ổn định. Mỗi năm Mường Vi cung cấp ra thị trường trên dưới 1.000 tấn lúa.
Nhiều người vẫn nghĩ trồng lúa có chăng chỉ đủ ăn chứ muốn làm giàu thì biết đến bao giờ? Thế mà chuyện ấy lại có thật ở đất Mường Vi, khi những nếp nhà xiêu vẹo dần thay thế bằng những nhà tầng kiên cố, khang trang. Người Mường Vi chẳng quen buôn bán, của cải họ có được đều từ trồng lúa mà ra. Gia đình ông Trần Văn Khánh, thôn Đông Căm là một trong số ít điển hình nông dân làm giàu từ trồng lúa đặc sản Séng Cù. Gia đình ông trồng 0,5 ha, mỗi vụ thu hơn 3 tấn lúa, lãi khoảng 50 triệu đồng mỗi năm. Hay gia đình ông Nguyễn Văn Tuấn, từ cơ sở trồng lúa Séng Cù giờ chuyển sang xay xát, cung cấp cho mạng lưới các chợ trung tâm thành phố Lào Cai và cả ngoài tỉnh, từ hộ gia đình từng nghèo nhất xã, đến nay gia đình ông Tuấn trở thành hộ giàu ở thôn Đông Căm.
Để tạo cơ sở bảo vệ vùng lúa đặc sản, đưa Mường Vi trở thành vùng sản xuất lúa giống cho toàn tỉnh, năm 2013, dự án phát triển lúa chất lượng cao thí điểm trồng 4 ha sản xuất lúa giống cho nông dân. Tham gia sản xuất lúa giống, người dân được hỗ trợ toàn bộ phân bón, giá bán lúa tươi sau thu hoạch được thỏa thuận giữa Trung tâm Giống nông - lâm nghiệp và nông dân. Dự án này đã đem đến cơ hội mới cho nông dân, ngoài cung cấp lúa gạo cho tư thương, cho hợp tác xã, họ có thể hoàn toàn chủ động về giống, thậm chí cung cấp giống cho thị trường trong tỉnh.
Nông dân Mường Vi luôn có ý thức bảo vệ vùng lúa giống đặc sản. Đã từng có một số giống lúa khác được đưa vào trồng thử nghiệm tại địa phương, nhưng những giống ấy làm thoái hóa lúa nguyên bản Séng Cù. Với giá trị kinh tế lúa Séng Cù đem lại, nông dân kiên quyết không trồng giống khác, cho dù năng suất có thể cao hơn. Đó là lý do khiến gạo Séng Cù từ vụ đầu tiên đến nay luôn vẹn nguyên chất lượng. Vị mặn giọt mồ hôi, tình yêu đồng đất đã tạo nên những hạt vàng giá trị, làm giàu cho nông dân vùng đất “cô Tiên”.
