Dù đã được công nhận là làng nghề truyền thống, nhưng những năm gần đây, hoạt động thêu dệt ở Phúc Lợi không duy trì thường xuyên. Nhiều hộ không còn gắn bó, số người giữ nghề ngày càng vơi dần. Người dân, đặc biệt là người cao tuổi ở Phúc Lợi đều mong muốn khôi phục, gìn giữ và phát huy giá trị của nghề làm thổ cẩm để bảo tồn bản sắc văn hóa Dao và mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng.
Bà Triệu Thị Nhậy ở thôn 2 Túc, xã Phúc Lợi là Nghệ nhân Dân gian về 2 lĩnh vực: Văn hóa của người Dao và nghề thêu dệt thổ cẩm. Năm 2018, bà được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú ở lĩnh vực văn hóa.
Bước sang tuổi 73, bà Nhậy đã có hơn 60 năm gắn bó với nghề thêu thổ cẩm của dân tộc. Bà Nhậy kể: Tôi biết thêu từ năm 10, 11 tuổi. Ngày ấy, con gái dân tộc Dao lớn lên chưa được học chữ đã học thêu. Mẹ cầm tay dạy từng chút một. Học thêu cũng như học chữ, lúc đầu còn vụng về, sau quen dần. Tôi phải tập thêu khoảng 4, 5 năm mới thành thạo.
Ngày trước, hầu hết phụ nữ Dao đều biết thêu, luôn cặm cụi với kim chỉ, giống như cái nết phải có của người con gái.
Bà Nhậy thấy phụ nữ Dao thêu, may rất khéo léo nhưng càng thế hệ sau, số người biết thêu lại ít dần nên bà ấp ủ mong muốn tổ chức các hoạt động bảo tồn nghề truyền thống, xa hơn là phát triển thành sản phẩm hàng hóa, tăng thu nhập cho chị em.
Đặc biệt, khi được giữ cương vị Chủ tịch Hội Phụ nữ xã, bà Triệu Thị Nhậy chú trọng bảo tồn văn hóa và hoa văn truyền thống, phục hồi nghề thêu. Bà gom những mảnh thêu của mẹ, ghép thành túi, luôn mang theo túi thổ cẩm khi tham gia các cuộc họp và thấy mọi người ưa thích sản phẩm này.
Năm 1995, tổ chức hội và chính quyền địa phương phối hợp với các đơn vị chính thức mở lớp dạy nghề cho chị em. Lớp có 45 học viên, học trong vòng 1 tháng. Sau đó, các chị em được hướng dẫn tự thêu tại nhà, sản phẩm được thu gom lại, làm thành túi, khăn và nhiều vật dụng khác. Lúc đông nhất, có 72 chị em trong xã cùng tham gia, bao gồm cả người Dao đỏ và Dao trắng.
Năm 2018, thôn 2 Túc chính thức được công nhận là làng nghề. Thế nhưng, việc thêu chủ yếu được chị em tranh thủ làm lúc rảnh rỗi, nên nghề chỉ mang tính duy trì, khó trở thành nguồn thu nhập chính. Đến nay, vẫn còn người trong xã biết thêu, nhưng đa phần chỉ sử dụng trong gia đình, số lượng sản phẩm bán ra thị trường không nhiều, giá bán chưa tương xứng với công sức bỏ ra.
Bà Nhậy chia sẻ thêm: Hiện nay, thế hệ trẻ ít quan tâm đến học thêu may thổ cẩm. Mong muốn lớn nhất của tôi là nghề thêu truyền thống của người Dao được bảo tồn và phát triển, đồng thời có điều kiện quảng bá sản phẩm đi xa hơn.
Bên cạnh những phụ nữ trung - cao tuổi còn thêu và khâu tay, xã Phúc Lợi có một số chị em mở cửa hàng may, thu mua các sản phẩm thêu tay của bà con, may thành phẩm để bán.
Tiêu biểu như bà Lý Thị Lai ở thôn 3 Túc, gắn bó với nghề thêu từ nhỏ, nhưng chỉ hơn chục năm nay bà mới may và ghép thành quần áo. Ban đầu, bà Lai học may ở lớp do xã mở, còn các hoa văn thêu thì tự mày mò, sáng tạo.
Hiện nay, khách hàng của bà chủ yếu là các gia đình đặt may quần áo truyền thống, đặc biệt đông khách vào dịp cuối năm và mùa cưới. Bà Lai cho biết: Trước đây, phụ nữ Dao phải mất nửa năm mới thêu và may xong một bộ áo, ngày nay nhờ có máy may hỗ trợ, chỉ mất 4 đến 5 ngày. Giá một chiếc áo hoàn chỉnh khoảng 2,7 - 2,8 triệu đồng.
“Ở Phúc Lợi hiện chỉ có vài hộ Dao đỏ may trang phục dân tộc, không đáp ứng hết nhu cầu khách hàng. Vào mùa cưới hay cuối năm, tôi phải thức thâu đêm may áo, thậm chí thuê người thêu mảnh vải tại nhà rồi ghép lại. Tuy nhiên, lớp trẻ ít người muốn học nghề. Nhiều thanh niên đi học, đi làm xa, không còn gắn bó với thêu may truyền thống" - bà Lai nói.
Để nghề thêu may ở Phúc Lợi được bảo tồn và phát triển, người dân mong muốn có sự quan tâm hơn nữa từ chính quyền, ngành chức năng và các tổ chức xã hội. Cụ thể như tiếp tục mở các lớp truyền dạy nghề cho thanh thiếu niên hoặc đưa nghề thêu vào chương trình ngoại khóa của trường học để khơi dậy niềm tự hào văn hóa dân tộc từ sớm.
Bên cạnh đó, hỗ trợ người dân tiếp cận thương mại điện tử, kết nối với các tour du lịch cộng đồng để mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm thổ cẩm. Người dân Phúc Lợi kỳ vọng nghề làm thổ cẩm không chỉ được lưu giữ như một di sản quý báu, mà còn trở thành nguồn thu nhập bền vững, góp phần nâng cao đời sống và lan tỏa bản sắc văn hóa Dao.
Giữa nhịp sống hiện đại với nhiều đổi thay, nghề làm thổ cẩm của người Dao ở Phúc Lợi vẫn lặng lẽ hiện hữu. Dù còn nhiều khó khăn, nhưng với sự tâm huyết của những nghệ nhân như bà Nhậy, bà Lai và cộng đồng, hy vọng nghề truyền thống này sẽ không bị lãng quên. Bản sắc văn hóa sẽ được gìn giữ và còn mở ra cơ hội phát triển du lịch, tạo sinh kế bền vững cho bà con nơi đây.
