Thị trường tiêu dùng hiện nay đang chứng kiến một nghịch lý đau lòng, hàng hóa ngày càng phong phú, đa dạng nhưng niềm tin của người tiêu dùng thì ngày càng mong manh. Các vụ việc liên quan đến thực phẩm bẩn, mỹ phẩm không rõ nguồn gốc, hàng tiêu dùng giả mạo nhãn hiệu vẫn diễn ra thường xuyên, gây hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe và niềm tin của người dân.
Theo số liệu của Cục Quản lý và Phát triển thị trường (Bộ Công Thương), chỉ trong năm 2024, các lực lượng chức năng đã phát hiện hàng chục nghìn vụ vi phạm liên quan đến thực phẩm và mỹ phẩm không rõ nguồn gốc, tăng hơn 10% so với năm trước. Trong đó, nhiều vụ việc nghiêm trọng như sản xuất mỡ bẩn, kinh doanh mỹ phẩm gắn mác ngoại nhưng thực chất được pha chế từ nguyên liệu trôi nổi đã gây hoang mang trong dư luận.
Không dừng lại ở những mặt hàng thực phẩm, mỹ phẩm, nhiều sản phẩm tiêu dùng thiết yếu như: nước giặt, dầu gội, kem đánh răng, thậm chí cả bỉm trẻ em... cũng bị làm giả, làm nhái với hình thức tinh vi, khó phân biệt bằng mắt thường. Điều này khiến người tiêu dùng như lạc vào "ma trận" hàng hóa, không biết đâu là thật, đâu là giả. Sự tràn lan của hàng giả, hàng kém chất lượng không chỉ gây tổn hại đến sức khỏe người tiêu dùng mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến niềm tin vào thị trường, làm méo mó môi trường cạnh tranh và bóp nghẹt sự phát triển của những doanh nghiệp chân chính.
Chị Nguyễn Thị Hồng- nhân viên văn phòng tại phường Minh Tân, thành phố Yên Bái chia sẻ:"Tôi từng mua một lọ kem dưỡng da được quảng cáo là hàng nhập khẩu từ Hàn Quốc với giá gần 800.000 đồng. Chỉ sau 2 ngày sử dụng, da mặt tôi nổi mẩn đỏ và bong tróc. Sau khi tìm hiểu kỹ lại, tôi mới biết đó là hàng giả, thành phần chứa corticoid mạnh. Từ đó, tôi rất dè chừng, chỉ mua hàng tại nơi uy tín và luôn kiểm tra mã vạch, tem chống giả trước khi sử dụng”.
Không chỉ chị Hồng, rất nhiều người tiêu dùng cũng từng rơi vào cảnh "tiền mất – tật mang” như vậy. Họ dần hình thành tâm lý cảnh giác, song để chuyển từ cảnh giác sang tiêu dùng thông minh, nghĩa là tiêu dùng có ý thức, có trách nhiệm và có kiến thức lại là một chặng đường dài, đòi hỏi sự thay đổi cả trong nhận thức và hành động. Tiêu dùng thông minh không đơn thuần là việc chọn mua sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng. Đó còn là quá trình người tiêu dùng trang bị kiến thức, kỹ năng để tự bảo vệ mình trước những chiêu trò tinh vi của thị trường.
Cụ thể, tiêu dùng thông minh bao gồm việc lựa chọn sản phẩm từ những nhà cung cấp có uy tín, minh bạch về quy trình sản xuất, kiểm tra kỹ nhãn mác, hạn sử dụng, mã vạch, tem chống hàng giả; tìm hiểu và đánh giá thông tin sản phẩm từ nhiều nguồn thay vì tin vào quảng cáo một chiều; phản ánh các sản phẩm nghi vấn tới cơ quan chức năng hoặc các nền tảng đánh giá cộng đồng và nói "không” với hàng không rõ xuất xứ, không vì rẻ mà đánh đổi sức khỏe. Đây không chỉ là cách để mỗi cá nhân bảo vệ chính mình mà còn là cách tạo nên một thị trường tiêu dùng lành mạnh – nơi mà doanh nghiệp tử tế có cơ hội phát triển và người tiêu dùng được tôn trọng.
Anh Trần Văn Duy, một kỹ sư công nghệ ở thành phố Yên Bái chia sẻ: "Có lần tôi đặt mua một máy lọc không khí qua mạng vì thấy quảng cáo giảm giá hơn 60%. Khi nhận hàng, sản phẩm có dấu hiệu bị tráo linh kiện, hoạt động yếu, không đúng mô tả. Từ đó, tôi tự nhắc mình phải kiểm tra kỹ nhà cung cấp, xem đánh giá từ người mua trước, thậm chí hỏi trực tiếp người bán về chính sách bảo hành”.
Trải nghiệm của anh Duy không phải là hiếm. Trong thời đại mà mua sắm trực tuyến trở nên phổ biến, ranh giới giữa tiện lợi và rủi ro rất mong manh. Để hạn chế nguy cơ mua phải hàng giả, người tiêu dùng cần chủ động hơn trong việc xác minh thông tin, đồng thời kiên quyết tẩy chay các sản phẩm không rõ ràng.
Việc xây dựng thói quen tiêu dùng thông minh cần bắt đầu từ giáo dục, không chỉ trong nhà trường mà còn trong gia đình và truyền thông đại chúng. Nhiều quốc gia trên thế giới đã đưa nội dung giáo dục tiêu dùng an toàn vào chương trình học phổ thông để hình thành nhận thức ngay từ sớm. Tại Việt Nam, một số chiến dịch truyền thông cộng đồng như: "Người tiêu dùng thông thái”, "Mua sắm có trách nhiệm” đã bước đầu tạo được hiệu ứng, giúp người dân tiếp cận với các kỹ năng nhận diện sản phẩm an toàn. Tuy nhiên, các hoạt động này vẫn còn nhỏ lẻ, thiếu tính hệ thống và chưa lan tỏa sâu rộng đến mọi tầng lớp dân cư.
Để xây dựng một cộng đồng tiêu dùng thông minh, cần sự vào cuộc đồng bộ của nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Nhà nước cần tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi gian lận thương mại, làm giả, làm nhái hàng hóa. Đồng thời, cần đẩy mạnh phổ biến kiến thức tiêu dùng an toàn qua các kênh truyền thông chính thống. Doanh nghiệp chân chính cần công khai quy trình sản xuất, có cơ chế truy xuất nguồn gốc rõ ràng, xây dựng thương hiệu dựa trên uy tín thực sự. Trong khi đó, người tiêu dùng cần chủ động tìm hiểu, thay đổi thói quen mua sắm theo hướng an toàn và có trách nhiệm. Chính họ cũng là lực lượng giám sát quan trọng, góp phần đẩy lùi nạn hàng giả bằng cách tố giác, đánh giá và chia sẻ kinh nghiệm tiêu dùng thông minh.
Trong một thế giới đầy rẫy thông tin và sự lựa chọn, tiêu dùng thông minh không còn là lựa chọn mà là một trách nhiệm cá nhân và hành động tập thể nhằm bảo vệ sức khỏe, niềm tin và sự bền vững của thị trường. Hơn lúc nào hết, mỗi người tiêu dùng cần trở thành "người tiêu dùng thông minh” – không chỉ tiêu dùng vì nhu cầu mà còn tiêu dùng bằng nhận thức, kiến thức và tinh thần trách nhiệm.
Hồng Oanh
