Thời gian đầu, nhiều điểm du lịch cộng đồng phát triển theo hướng “tự phát”, thiếu quy hoạch, thiếu chuẩn hóa. Khi lượng khách tăng nhanh, nhiều hộ dân mở homestay theo phong trào, cung cấp dịch vụ dựa vào kinh nghiệm, dẫn đến tình trạng sản phẩm na ná nhau, chất lượng không đồng đều, môi trường du lịch chưa được quan tâm đúng mức.
Tại phường Trung Tâm, mô hình homestay của gia đình bà Hoàng Thị Loan ở tổ dân phố Sà Rèn có 2 căn nhà sàn 15 gian, cơ sở có thể phục vụ 30 - 40 khách lưu trú và 60 - 80 khách ăn uống. Không gian được đầu tư hài hòa với thiên nhiên, kết hợp các hoạt động trải nghiệm văn hóa như múa xòe, trình diễn nhạc cụ dân tộc, tham quan bản làng.
Tuy nhiên, theo bà Loan, giai đoạn đầu phát triển, nhiều hộ dân làm du lịch ở đây theo kiểu “mạnh ai nấy làm”.
Trước đây, thấy khách đông thì nhà nào cũng làm, ai biết gì làm nấy. Có thời điểm khách phàn nàn về công tác vệ sinh, cách phục vụ…, bà Loan cho biết.
Sự phát triển “nóng” nhưng thiếu chuẩn hóa đã khiến du lịch cộng đồng bộc lộ nhiều hạn chế: sản phẩm trùng lặp, thiếu bản sắc; kỹ năng phục vụ chưa tốt; môi trường du lịch chưa được chú trọng. Đây trở thành “điểm nghẽn” trong lộ trình nâng tầm chất lượng điểm đến của Lào Cai.
Hiện, toàn tỉnh có gần 200 điểm du lịch cộng đồng, 740 cơ sở kinh doanh homestay trải rộng từ các địa phương thuộc Sa Pa, Bắc Hà, Bảo Yên, Văn Chấn, Mù Cang Chải, Trạm Tấu, Yên Bình, Lục Yên (cũ). Đây là con số cho thấy quy mô phát triển, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về quản lý và chuẩn hóa.
Theo mục tiêu đến năm 2030, Lào Cai phấn đấu đón 1,7 triệu lượt khách du lịch cộng đồng, doanh thu từ loại hình này chiếm khoảng 10% tổng thu du lịch toàn tỉnh. Con số cho thấy kỳ vọng rất lớn, đồng thời cũng là áp lực buộc ngành du lịch phải chuyển mình mạnh mẽ.
Tại xã Lâm Thượng - địa phương được lựa chọn xây dựng mô hình làng du lịch cộng đồng đạt tiêu chuẩn du lịch cộng đồng ASEAN đã có những chuyển biến tích cực. Toàn xã hiện có 6 mô hình homestay, farmstay, quy mô phục vụ từ 10 - 20 khách/lượt, doanh thu dao động từ 50 - 800 triệu đồng/năm.
Chị Hoàng Thị Nẩy, chủ homestay Dũng Phiêu ở thôn Nậm Chắn, cho biết: Chúng tôi được tập huấn nghiệp vụ đón khách, nấu ăn, giữ vệ sinh, cả cách quảng bá trên mạng xã hội. Làm du lịch phải học, phải làm đúng quy trình thì mới giữ được khách.
Theo đánh giá của chính quyền địa phương, hoạt động du lịch tại đây vẫn chủ yếu mang tính đơn lẻ, thiếu liên kết thành chuỗi, sản phẩm còn đơn điệu.
Ông Hoàng Văn Cói - Phó Chủ tịch UBND xã Lâm Thượng, thẳng thắn: “Du lịch cộng đồng mới ở giai đoạn đầu, chưa hình thành chuỗi dịch vụ hoàn chỉnh. Nguồn nhân lực còn hạn chế, liên kết tour tuyến chưa mạnh, nên hiệu quả chưa tương xứng với tiềm năng”.
Những hạn chế trên không chỉ tồn tại ở xã Lâm Thượng mà còn ở nhiều địa phương đang phát triển mạnh du lịch cộng đồng. Nhận diện rõ vấn đề, tỉnh đang triển khai đồng bộ các giải pháp: đào tạo kỹ năng, hỗ trợ vốn, xây dựng mô hình điểm, chuẩn hóa hệ thống homestay, đồng thời tăng cường quản lý nhà nước.
Muốn phát triển du lịch bền vững thì phải bắt đầu từ con người. Thay đổi tư duy là khó nhưng bắt buộc. Khi người dân làm du lịch có trách nhiệm, chất lượng điểm đến sẽ được nâng lên.
Cùng với đó, việc siết chặt quản lý hoạt động lưu trú, lữ hành, từng bước khắc phục tình trạng cạnh tranh không lành mạnh, đã góp phần tạo môi trường du lịch an toàn, văn minh.
Dù vậy, khó khăn vẫn còn hiện hữu: nhiều hộ thiếu vốn đầu tư, hạn chế về ngoại ngữ, kỹ năng số; ở vùng sâu, vùng xa, việc tiếp cận đào tạo còn khó khăn. Điều này đòi hỏi phải có cơ chế hỗ trợ phù hợp, đồng thời thúc đẩy liên kết giữa người dân và doanh nghiệp để hình thành chuỗi giá trị du lịch.
Một hướng đi mới đang được chú trọng là chuyển đổi số trong du lịch. Việc ứng dụng các nền tảng đặt phòng, quảng bá trực tuyến giúp người dân mở rộng thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh, từng bước chuyên nghiệp hóa hoạt động kinh doanh.
Ở tầm nhìn dài hạn, chuyển từ “tự phát” sang chuyên nghiệp không đơn thuần là câu chuyện của từng hộ gia đình, mà là thước đo năng lực quản lý và chất lượng phát triển của cả ngành du lịch địa phương. Du lịch muốn bền vững không thể dựa vào tăng trưởng “nóng”, càng không thể đánh đổi bản sắc văn hóa lấy lợi ích ngắn hạn. Khi chuẩn hóa trở thành yêu cầu bắt buộc, thì mọi chủ thể tham gia, từ người dân đến chính quyền đều phải thay đổi để thích ứng.
Thực tiễn cũng cho thấy, du lịch cộng đồng chỉ thực sự phát huy giá trị khi người dân vừa là chủ thể, vừa là người thụ hưởng, nhưng đồng thời phải là người “giữ chuẩn”. Khi mỗi homestay, mỗi bản làng trở thành một “điểm đến có trách nhiệm”, thì tổng thể điểm đến mới có sức cạnh tranh. Ngược lại, chỉ cần một mắt xích yếu cũng có thể làm suy giảm niềm tin của du khách, kéo lùi cả hệ thống.
Từ những chuyển động hiện nay, có thể thấy diện mạo mới đang dần hình thành. Người dân không còn làm du lịch theo phong trào, mà từng bước xác định đây là sinh kế lâu dài. Tư duy “ăn xổi” đang được thay thế bằng tư duy chất lượng, thương hiệu và phát triển bền vững.
Đây chính là nền tảng quan trọng để du lịch Lào Cai không chỉ tăng trưởng về lượng, mà còn nâng tầm về chất, từng bước khẳng định vị thế trên bản đồ du lịch trong nước và quốc tế.
