Đỉnh Mu Cay Hồ cao vời vợi, bốn mùa mây phủ, mùa đông có năm tuyết phủ trắng cả tháng trời. Ven đỉnh núi đó là thôn Dền Thàng, thôn xa xôi, cách trở nhất của xã Tả Van (huyện Sa Pa), nằm tút hút trong vùng lõi Vườn Quốc gia Hoàng Liên. Có đến đây, tôi mới thấu hiểu cuộc sống nhọc nhằn của đồng bào Mông, ước mơ của các em nhỏ và tâm sự của các thầy, cô giáo ngày đêm bám bản, “cõng chữ lên non”.
Nặng lòng bao cát, bát cơm
Từ trung tâm xã Tả Van, mất 2 tiếng đồng hồ, tôi mới vượt qua được đoạn đường “đá nhảy” dài 23 km gập ghềnh xuyên qua thôn Séo Mý Tỷ để vào đến thôn Dền Thàng. Gọi là đường “đá nhảy”, vì lái xe trên đoạn đường này chẳng khác gì “làm xiếc”, xe cứ phải gầm ghè chạy số 1, nhảy từ tảng đá này sang tảng đá khác, khiến hai tay và vai tôi mỏi nhừ, dường như lục phủ, ngũ tạng cũng “nhảy” theo xe. Thôn Dền Thàng có 102 nóc nhà, đều là đồng bào dân tộc Mông, nhưng không sinh sống tập trung mà chia thành 4 khu dân cư, nằm cheo leo trên các sườn núi cao, cách trở về đường giao thông. Dền Thàng có 3 con suối to chảy qua, là suối Dền Thàng, suối Thông và suối Đá. Ấn tượng đầu tiên của tôi khi vào đây là khung cảnh ngổn ngang đất đá ở hai bên đường, dọc theo các con suối. Do lũ lớn, nên mấy cây cầu gỗ cũng đã bị nước cuốn trôi, bà con phải làm cầu tạm qua suối.
 |
| Giờ học của các em học sinh tiểu học ở Dền Thàng. |
Tôi vượt qua suối Đá trên cây cầu treo sắt “kiên cố” nhất thôn Dền Thàng, giờ đây cũng đã xuống cấp và không biết có trụ nổi qua một mùa lũ nữa không. Dưới lòng suối Đá đang có gần chục phụ nữ Mông bì bõm lội nước, cậy đá rất vất vả. Lúc đầu, tôi nghĩ họ bắt tôm cá, nhưng Má A Pho, thầy giáo người Mông đi cùng tôi lắc đầu: “Không phải đâu, bà con đang xúc cát để bán đấy! Ở đây, cát hiếm lắm, có doanh nghiệp đầu tư xây ao nuôi cá hồi, nên cần mua cát, sỏi”.
Tôi đến gần một phụ nữ Mông mặc áo hồng đang dầm mình dưới vũng nước lạnh buốt, bặm môi dùng cuốc cào cát lẫn đá dưới lòng suối lên đổ vào lù cở (gùi). Dù chị cố gắng cào xúc cật lực, nhưng khi nhấc được cuốc lên, thì cát lại theo nước trôi ào xuống suối. Mỗi lần như thế, chị chỉ xúc được vài nắm cát. “Nhà mình năm nay mất mùa lúa, nên phải xúc cát lấy tiền mua quần áo cho các con mặc đi học. Nửa bao xi măng cát, cõng lên trên kia bán được 5.000 đồng. Mỗi ngày, mình xúc từ sáng sớm đến khi gà lên cây ngủ mới được 200.000 đồng thôi” - chị Sùng Thị Xua chia sẻ.
Trong khi chị Xua đang cặm cụi múc cát, thì một phụ nữ khác là Thào Thị Si, chừng 40 tuổi gù lưng gùi một lù cở cát nặng, khó nhọc vượt qua đoạn dốc lên trên bờ; nước từ lù cở ròng ròng chảy ướt đầm từ cổ đến lưng. Đặt lù cở xuống, bà Si buông hơi thở nặng nhọc: “Năm nay, cây thảo quả nhà mình không thành quả mà bán, cây lúa không thành ăn, đành phải đi xúc cát mới có tiền mua gạo. Cõng cát mệt lắm, mình nhiều tuổi rồi, cái lưng, cái cổ, cái đầu gối đau quá, bước đi như có cát bên trong, nhưng ở đây biết làm gì ra tiền, vẫn phải cố thôi”.
Trong nhóm người đang xúc cát kia, có cả những em gái chỉ trên dưới 10 tuổi theo mẹ ra suối xúc cát. Do nhiều người xúc, nên cát ở khúc suối ngày càng ít đi. Các em phải cậy từng tảng đá lên, rồi dùng xẻng vục xuống khe đá lấy cát hoặc mảnh gỗ nhỏ xúc từng chút một. Có hòn đá to quá, hai em Hầu Thị Máy, Hầu Thị Sung phải dùng hết sức mới lật được lên để lấy ít cát dưới đó. Mặc dù tôi và thầy giáo Pho gặng hỏi mãi là tại sao các em không đến lớp học, hai em vẫn cúi mặt xúc cát, không nói gì. Có lẽ do dầm mình trong nước suối lạnh từ sáng đến trưa, nên hai bàn tay, bàn chân của các em trắng bợt ra, nhăn nheo, người thì run rẩy vì rét. Tôi thấy có gì nhói trong lồng ngực.
Ngoài kia, nhóm phụ nữ vẫn cặm cụi với công việc, những đống đá được xếp cao dần, còn lòng suối bị cào sâu hơn, biến thành những hố nhỏ, nước trong veo, lạnh buốt. Khi nắng bỏng rát, nhóm phụ nữ vừa tranh thủ nghỉ giải lao chuẩn bị ăn cơm trưa, vừa hát mấy câu tiếng Mông nghe buồn buồn. Trên tảng đá to là túi ni lông với cặp lồng cơm nguội lạnh, mấy quả su su luộc và ít dưa chua. Đó là bữa ăn của họ. Chỉ có vậy thôi!
Những người “cõng chữ lên non”
Điểm trường Tiểu học và Mầm non thôn Dền Thàng nằm sát nhau, dưới chân núi Mu Cay Hồ. Trường mới xây, nằm trên chỏm đất cao, nhưng chưa có đường xe máy lên, đành phải leo bộ qua con dốc đứng. Sau buổi học sáng là giờ ăn trưa của các em học sinh. Thầy giáo trẻ Hoàng Văn Thành, quê ở Văn Bàn đang kiên trì nựng dỗ, bón từng thìa cơm cho cậu học sinh nhỏ Hầu A Thưởng mới được 3 tuổi. Thầy Thành bảo em ấy còn nhỏ quá, chưa tự xúc ăn được, lại lười ăn, hôm nào cũng phải bón như thế để em ăn no bụng và có giấc ngủ ngon. Mà có lẽ chỉ thầy Thành bón, em mới không khóc và chịu ăn. Các thầy, cô giáo gọi vui thầy Thành là “cô nuôi dạy trẻ”.
Ngay gần đó là lớp 1 do cô giáo Đinh Thị Phượng làm chủ nhiệm, các em học sinh cũng đang ngồi trong lớp ăn cơm. Ngoài ít cơm đã nguội trong cặp lồng, thức ăn của bé Hầu A Chầu là một quả su su luộc bổ làm 4 miếng. Ở bàn bên cạnh, hai em Hầu Thị Do, Hầu Thị Bâu cũng chỉ ăn cơm với rau cải luộc, su su xào. Một số học sinh khác may mắn vì có cá khô, hoặc miếng trứng rán. Cô giáo Phượng giọng ngậm ngùi: Lớp em có nhiều học sinh ở xa trường từ 3 - 4 km, khi đi học, các em phải mang theo cặp lồng cơm để ăn trưa. Bà con ở đây nghèo, lại đang bận mùa màng, nên bữa ăn của các em cũng chỉ đạm bạc như vậy. Năm học trước, học sinh tiểu học ở Dền Thàng được hỗ trợ 5.000 đồng cho bữa trưa nhờ một chương trình dự án của ngành, còn năm nay gia đình học sinh phải tự lo, chỉ mong có thật nhiều nhà hảo tâm đến ủng hộ để các em có bữa ăn no trong mùa đông giá rét.
Cô giáo Phượng quê tận tỉnh Vĩnh Phúc, công tác ở Trường Tiểu học Tả Van được 6 năm, trong đó gần 2 năm dạy học ở Dền Thàng, chồng cô là bộ đội, con nhỏ phải gửi ông bà chăm sóc giúp. “Mỗi năm tôi về thăm chồng con được 2 lần là Tết và hè. Ở đây không có sóng điện thoại, nhiều lúc nhớ chồng, thương con, thèm nghe một tiếng nói của con mà không biết phải làm sao. Đành đợi khi nào ra thôn Séo Mý Tỷ có sóng điện thoại mới gọi được về nhà” - cô giáo Phượng tâm sự. Ngày sinh nhật của cô Phượng, mấy thầy, cô giáo góp tiền, gửi ra Sa Pa mua tặng cô bánh sinh nhật và cùng vào bếp nấu bữa cơm nho nhỏ. Cô Phượng xúc động rơi nước mắt.
Trong số các thầy, cô giáo công tác ở Dền Thàng, thầy Bùi Đình Trọng, sinh năm 1977 là người anh cả. Thầy Trọng đã có gần 20 năm dạy học ở vùng cao Sa Pa, trong đó có 8 năm gắn bó với điểm trường Dền Thàng. Thầy Trọng bảo: “Năm học mới này, thầy, cô giáo và học sinh ở đây phấn khởi lắm, vì được dạy và học trong ngôi trường mới xây khang trang. Còn năm học trước, lớp học vẫn là nhà tạm dột nát nằm ở gò đất giữa hai con suối, ngày mưa to, học sinh không đến lớp học được. Những đêm mưa lũ, mấy thầy giáo nằm trong phòng, nghe lũ đổ về ấm ầm hai bên mà không sao chợp mắt được, chỉ lo lũ cuốn mất mấy phòng học. Nhớ lại giờ vẫn còn run...”.
Tối đó, tôi ngủ lại ở Dền Thàng. Ngoài trời, sương xuống mịt mù, tê lạnh. Thầy Trọng kéo cho tấm chăn, nói ở đây mùa đông rét lắm, năm ngoái tuyết phủ trắng trường, học sinh phải nghỉ học mấy hôm. Sớm hôm sau, tôi choàng tỉnh vì nghe tiếng nhạc rộn ràng. Ngó ra ngoài trời, sương vẫn trắng xóa. Thì ra thầy Trọng đã dậy, đẩy cái loa thùng trong phòng ra sân trường, vặn volum hết cỡ. “Điểm trường chưa có trống, sáng nào mình cũng dậy sớm bật loa thay tiếng trống trường, học sinh nghe thấy vui chân đến lớp” - thầy Trọng bảo. Tôi cứ nhẩm theo mấy câu trong bài hát “Đi học xa” mà rạo rực, xốn xang: “Chim Cư cứ trên rừng gọi đàn. Các bạn ơi mau nhanh chân. Xuống núi, xuống núi, đi học chữ. Đường về trường còn xa lắm đấy. Nhanh nhanh chân các bạn ơi! Thầy cô đang mong chờ, đón đàn em, từ xa tới… Hờ hơ...hơ... hờ... hớ… Hờ hơ hớ hớ hờ… Hôm nay đi học xa. Đường tương lai đường gần”.
