Theo báo cáo của Công ty Apatit Việt Nam, đơn vị chủ lực trong khai thác quặng apatit, mặc dù sản xuất, kinh doanh vẫn duy trì ổn định, song nhiều dự án khai trường chưa thể triển khai đúng tiến độ do vướng mắc kéo dài trong giải phóng mặt bằng. Thực trạng này diễn ra ở hầu hết các khai trường trọng điểm, với mức độ và tính chất khác nhau nhưng đều có điểm chung là khó xử lý dứt điểm.
Điển hình là khai trường 19 tại xã Cốc San, có tổng diện tích hơn 120 ha. Đến hết quý I/2026, diện tích đã giải phóng mặt bằng mới đạt 40,58 ha, tương đương 33,6%; riêng diện tích khai trường đạt 24,74/50,05 ha, còn bãi thải số 2 gần như chưa triển khai. Dự án đã bước sang năm thứ 8 nhưng vẫn chưa đủ điều kiện đưa vào khai thác.
Nguyên nhân chính xuất phát từ tranh chấp đất đai kéo dài giữa các hộ dân chưa được giải quyết dứt điểm. Bên cạnh đó, có diện tích đất đã có quyết định thu hồi từ các năm trước nhưng người dân không chấp hành bàn giao mặt bằng. Những vướng mắc này khiến các hạng mục quan trọng như đường kết nối, diện mở vỉa khai thác và tuyến vận chuyển đất đá chưa thể thi công, dẫn tới khai trường không thể vận hành.
Tại khai trường Ngòi Đum - Đông Hồ, tổng diện tích dự án hơn 140 ha, song phần bãi thải số 2 mới giải phóng mặt bằng được 5,9/28,68 ha, đạt 20,6%. Vướng mắc chủ yếu là tình trạng đất chồng lấn giữa các hộ dân, chưa xác định được chủ sử dụng hợp pháp, hoặc phát sinh trường hợp chủ sử dụng đất đã mất nhưng chưa xác định được người thừa kế để lập phương án bồi thường.
Đáng chú ý, bãi thải số 1 của khai trường này dự kiến sẽ kết thúc trong nửa đầu năm 2026, trong khi bãi thải số 2 chưa hoàn thành giải phóng mặt bằng. Điều này đặt ra nguy cơ trực tiếp làm gián đoạn hoạt động khai thác do không còn diện tích đổ thải, ảnh hưởng đến toàn bộ dây chuyền sản xuất.
Tại khai trường Cam Đường 2, diện tích dự án 42,3 ha, đến nay mới giải phóng mặt bằng được 20,92 ha, đạt 49,5% . Điểm đáng chú ý là một phần diện tích đã từng được giải phóng mặt bằng từ giai đoạn 2010 - 2013 nhưng do doanh nghiệp dừng sản xuất để hoàn thiện thủ tục pháp lý, một số hộ dân đã quay lại xâm canh. Khi triển khai lại, phải thực hiện giải phóng mặt bằng theo chính sách hiện hành, phát sinh sự so sánh về đơn giá và quyền lợi, khiến một số hộ chưa đồng thuận.
Ngoài ra, dự án còn vướng diện tích trùng lấn với đất đã giao cho doanh nghiệp khác, cũng như thiếu quỹ đất tái định cư để bố trí cho các hộ phải di chuyển. Đây là những yếu tố khiến tiến độ bị kéo dài, dù nhiều phần diện tích đã đủ điều kiện triển khai.
Ở khai trường 10, mặc dù tỷ lệ giải phóng mặt bằng đạt khoảng 76% diện tích, song phần còn lại lại tập trung ở các trường hợp phức tạp. Có 13 hộ dân cho rằng đất của họ nằm trong ranh giới dự án, dù diện tích này doanh nghiệp đã được thuê và khai thác từ nhiều năm trước. Hồ sơ pháp lý liên quan chưa đầy đủ, dẫn đến việc chưa có cơ sở giải quyết dứt điểm, các hộ tiếp tục cản trở hoạt động sản xuất. Một số trường hợp đã lập phương án bồi thường từ trước nhưng do dự án phải gia hạn giấy phép, nay phải thực hiện lại theo quy định mới, làm phát sinh thêm vướng mắc.
Tại mỏ Cóc, bãi thải hiện hữu đã đầy từ năm 2021, nhưng việc mở rộng vẫn tắc nghẽn do 3 hộ dân chưa nhận tiền đền bù. Doanh nghiệp buộc phải áp dụng giải pháp tình thế là kết đất đá ngay trong lòng moong, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn và giảm hiệu quả khai thác.
Tại cuộc làm việc với Thường trực UBND tỉnh, ông Ngô Vũ Minh, Phó Tổng Giám đốc Công ty Apatit Việt Nam kiến nghị lãnh đạo UBND tỉnh Lào Cai quan tâm, chỉ đạo các cơ quan chức năng sớm vào cuộc để giải quyết dứt điểm các khó khăn, vướng mắc đã nêu trong báo cáo. Theo ông Minh, nếu không được tháo gỡ kịp thời, các vướng mắc này ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất kinh doanh của công ty và tác động tới việc làm và thu nhập của gần 2.000 lao động.
Không chỉ các dự án apatit, tại dự án khai thác mỏ đồng Tả Phời, công tác giải phóng mặt bằng cũng gặp nhiều khó khăn. Theo báo cáo của Công ty Cổ phần Đồng Tả Phời Vinacomin, tổng diện tích cần giải phóng mặt bằng năm 2026 là 81,9 ha, song tiến độ thực hiện còn chậm, nhất là ở các hạng mục liên quan đến thu hồi đất và tái định cư .
Một số nội dung phải điều chỉnh lại do hết thời hạn thông báo thu hồi đất, dẫn đến phải lập lại hồ sơ kiểm đếm, kéo dài thời gian phê duyệt phương án bồi thường. Bên cạnh đó, tranh chấp đất đai giữa các hộ dân, việc chậm nghiệm thu bản đồ địa chính và sự thay đổi chính sách đất đai cũng là những yếu tố làm phức tạp thêm quá trình triển khai .
Qua rà soát, "điểm nghẽn" giải phóng mặt bằng hiện nay tập trung vào 4 nhóm vấn đề chính: Tranh chấp chồng lấn đất đai; tồn tại lịch sử trong quản lý; thiếu quỹ đất tái định cư và sự thay đổi chính sách qua các thời kỳ.
Tại cuộc làm việc với các doanh nghiệp, đồng chí Nguyễn Thành Sinh, Phó Chủ tịch UBND tỉnh đã yêu cầu các sở, ngành, địa phương tăng cường phối hợp, tập trung tháo gỡ khó khăn trong công tác giải phóng mặt bằng; rà soát, hoàn thiện hồ sơ pháp lý; đẩy nhanh tiến độ phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ tái định cư; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, vận động để tạo sự đồng thuận trong Nhân dân.
Việc tháo gỡ khó khăn cho các dự án khoáng sản không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn có ý nghĩa chiến lược để khơi thông nguồn lực phát triển. Với sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị, Lào Cai kỳ vọng sẽ giải quyết dứt điểm các vướng mắc, tạo nền tảng vững chắc để thực hiện thành công mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong giai đoạn tới.
