Tuy nhiên, khối lượng vật liệu lớn này vẫn để tại các bãi tập kết vì vướng thủ tục thanh lý, đấu giá. Cát, sỏi đã hót dọn chưa có đầu ra, bãi chứa quá tải, trong khi nhiều diện tích đất sản xuất vẫn chờ kinh phí để tiếp tục cải tạo.
Mưa lũ từ năm 2024 đã đưa lượng lớn cát, sỏi từ thượng nguồn phủ dày từ 0,5 m đến 1 m, vùi lấp hàng chục ha đất ruộng, vườn và khe suối tại thôn Làng Chút, xã Văn Bàn.
Sau khi được UBND tỉnh đồng ý chủ trương, xã Văn Bàn huy động máy móc dọn hót đưa số cát, sỏi ra khỏi đồng ruộng, tập kết tại 8 khu vực an toàn để bảo quản.
Theo đánh giá của địa phương và cơ quan chức năng, lượng cát, sỏi đó có chất lượng khá tốt, có thể tận dụng làm vật liệu xây dựng thông thường.
Tuy nhiên đến nay, nhiều diện tích đất nông nghiệp vẫn đang bị cát sỏi bao phủ, trong khi việc hót dọn khôi phục phải dừng lại vì hết mặt bằng tập kết, chi phí thuê máy xúc, xe tải vượt khả năng của ngân sách xã.
Ông Vũ Xuân Thủy - Chủ tịch UBND xã Văn Bàn cho biết: “Hiện chưa có căn cứ pháp lý cụ thể để đấu giá hoặc thanh lý khối lượng cát, sỏi đã thu gom. Địa phương mong tỉnh sớm quyết định phương án xử lý gần 70.000 m³ cát, sỏi, hướng dẫn rõ vật liệu thu gom từ ruộng phải đấu giá hay được thanh lý, cấp nào có thẩm quyền và trình tự thực hiện... Hướng dẫn thống nhất sẽ giúp giải phóng bãi chứa, tạo nguồn thu bù chi phí máy móc”.
Tại Dương Quỳ, để khắc phục sau mưa lũ năm 2024, xã cũng đã thu gom khoảng 14.700 m³ cát, sỏi, hiện tập kết tại 3 điểm trên địa bàn xã.
Ông Phạm Đức Huấn - Chủ tịch UBND xã Dương Quỳ cho biết, địa phương nhiều lần kiến nghị tháo gỡ. Các sở, ngành đã kiểm tra, báo cáo tỉnh; Sở Tài chính được giao tham mưu phương án sau khi xin ý kiến cơ quan chuyên môn về địa chất, khoáng sản, trong đó có xem xét đấu giá. Tuy nhiên, xã chưa nhận được hướng dẫn cụ thể. Việc kiểm tra, báo cáo đã qua nhiều bước nhưng chưa có văn bản hướng dẫn để địa phương biết cách xử lý khối lượng cát đã thu gom.
Trong khi tình trạng thiếu vật liệu xây dựng thông thường diễn ra ở nhiều nơi thì tại 2 xã Văn Bàn và Dương Quỳ đang tồn đọng gần 84.700 m³ cát, sỏi chưa thể thực hiện thủ tục thanh lý, đấu giá để đưa ra thị trường. Việc chậm xử lý không chỉ gây lãng phí tài nguyên, chiếm mặt bằng, mà còn kéo dài việc khôi phục sản xuất.
Vướng mắc không ở đầu ra, mà ở cơ chế pháp lý. Theo quy định về địa chất, khoáng sản, việc khai thác, thu hồi và đưa khoáng sản vào lưu thông phải gắn với giấy phép, khu vực mỏ quy hoạch hoặc dự án xây dựng được phê duyệt. Trong khi đó, cát, sỏi ở Văn Bàn và Dương Quỳ phát sinh từ việc thu dọn sau lũ, không thuộc các trường hợp này.
Do tính chất đặc thù, các đơn vị lúng túng về nguồn gốc pháp lý, điều kiện sử dụng và thẩm quyền. Nếu đấu giá, cần làm rõ căn cứ, cấp phê duyệt, đơn vị tổ chức, khối lượng, chất lượng và giá khởi điểm. Nếu thanh lý để bù chi phí máy móc, cũng phải có căn cứ phù hợp. Đối với xã Văn Bàn, Sở Tài chính đã tiếp nhận hồ sơ, xin ý kiến UBND tỉnh, nhưng phương án đấu giá và thẩm quyền cấp tỉnh hay cấp xã chưa rõ.
Một trường hợp khác là xử lý vật liệu bồi lấp tại cánh đồng Nà Lặc, xã Trịnh Tường. Sau trận lũ do hoàn lưu bão số 3 năm 2024, hơn 50 ha ruộng ở Nà Lặc bị đá vùi lấp. Đá tảng, sỏi cuội quá lớn khiến người dân không thể tự cải tạo.
Tháng 4/2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường lấy ý kiến UBND xã Trịnh Tường về việc sử dụng bãi đá Nà Lặc làm vật liệu xây dựng. Phương án vừa tận dụng đá sau lũ, vừa huy động máy móc giải phóng mặt bằng, trả lại đất sản xuất mà không tăng gánh nặng ngân sách. Khi triển khai, cần xác định rõ phạm vi bóc tách, cách vận chuyển và trách nhiệm hoàn trả mặt bằng sau khi lấy đá.
Ông Nguyễn Bá Cảnh - Chủ tịch UBND xã Trịnh Tường cho biết, đa số người dân có đất bị vùi lấp đồng thuận và mong tỉnh sớm phê duyệt phương án. Người dân kỳ vọng việc thu hồi đá đi đôi với san gạt mặt bằng, để có thể tiếp tục canh tác trên phần đất bị ảnh hưởng.
Việc thu gom, xử lý khối lượng đá ở cánh đồng Nà Lặc, xã Trịnh Tường khác với việc thanh lý cát, sỏi ở xã Dương Quỳ và Văn Bàn, bởi đá cần được bóc tách, vận chuyển trực tiếp trên đất nông nghiệp. Vì thế, việc thu hồi phải gắn với hoàn trả mặt bằng, cải tạo cốt nền, bảo đảm dòng chảy và môi trường để người dân sản xuất trở lại.
Từ thực tế tại các xã Văn Bàn, Dương Quỳ và Trịnh Tường, các cơ quan chuyên môn cần sớm tham mưu UBND tỉnh phân định rõ nguồn gốc khoáng sản khai thác theo giấy phép ở các mỏ và vật liệu phát sinh khi khắc phục thiên tai. Đặc biệt là làm rõ cơ quan nào quyết định phương án và cấp nào được tổ chức thanh lý hay đấu giá số lượng vật liệu đó.
Khi cơ chế được tháo gỡ, các địa phương cần tăng cường quản lý chặt diện tích đất bị bồi lấp, khối lượng vật liệu được thu gom, không để lợi dụng việc khắc phục thiên tai, cải tạo đồng ruộng để khai thác, vận chuyển khoáng sản trái phép. Đồng thời, công khai nguồn thu để người dân giám sát.
Gỡ “điểm nghẽn” về cơ chế sẽ hạn chế lãng phí, tạo nguồn lực giúp vùng lũ phục hồi sản xuất, ổn định đời sống. Đây cũng là cơ sở để quản lý chặt vật liệu phát sinh sau thiên tai, hài hòa yêu cầu phục hồi sản xuất với quy định về khoáng sản.
