Thân cây sơn tra sần sùi, những cành lớn vươn ra bốn phía, mang dáng vẻ của một cây cổ thụ đã đi qua nhiều mùa mưa nắng. Mỗi độ xuân về, cây trổ hoa trắng xóa. Khoảng tháng 3 đến tháng 4 dương lịch, những chùm hoa nhỏ lại bung nở, báo hiệu một mùa quả mới.
Ông Mạnh năm nay ở tuổi 60 và đã gắn bó với cây sơn tra này từ thuở còn nhỏ. Ông kể, khi lớn lên cây đã sừng sững ở đó. Với gia đình ông, cây sơn tra ấy không đơn thuần là cây ăn quả trong vườn mà giống như một thành viên hiện diện qua nhiều thế hệ, cùng đi qua những năm tháng khó khăn.
Xưa kia, khi cây sơn tra trong vùng còn thưa thớt, quả sơn tra với vị chua chát trở thành thứ quà quen thuộc với lũ trẻ. Dưới vòm cây cao, tán rộng trở thành nơi trẻ nhỏ đùa nghịch, vui chơi. Những ký ức tuổi thơ cứ thế gắn với từng nhánh cây, từng mùa quả. Ông Mạnh nhớ lại: “Ngày trước, cuộc sống của gia đình còn nhiều thiếu thốn. Mỗi mùa sơn tra, quả hái được không chỉ để ăn mà còn trở thành nguồn thu nhập giúp gia đình trang trải cuộc sống”.
Có những ngày, cha mẹ ông gánh quả sơn tra đi chợ bán. Những gánh quả ấy có thể không lớn về giá trị, nhưng trong những năm tháng khó khăn, đó là nguồn thu đáng quý đối với gia đình.
Cây sơn tra khi ấy không được chăm sóc theo cách bài bản như những vườn cây ăn quả hiện nay. Cây cứ lớn lên tự nhiên, trải qua mưa nắng, rét buốt và những mùa khô khắc nghiệt của vùng cao. Đến nay, cây gần như không mắc bệnh, chỉ là do đã quá lâu năm khiến sức cây không còn như trước. Điều đặc biệt là 2 năm cây mới một lần cho quả nhưng luôn sai lúc lỉu, cho thu từ 3 - 5 tạ quả.
Dù vậy, mỗi mùa hoa, gia đình ông Mạnh vẫn luôn chờ đợi. Bởi đó không chỉ là dấu hiệu của một mùa quả mà còn là sự trở lại của những ký ức đã gắn bó với cây suốt nhiều thập niên. Theo thời gian, gia đình ông Mạnh không còn đặt nặng việc thu lời từ mỗi mùa quả, mà chủ yếu để anh em, người thân trong gia đình sử dụng. Với ông Mạnh, giá trị lớn nhất của cây giờ đây là sự gắn bó như một thành viên, như một chứng nhân về những kỷ niệm vui buồn của gia đình.
Khoảng 10 năm trước, khi gia đình làm lại nhà, ông Mạnh vẫn giữ lại cây sơn tra. Không những không chặt bỏ, gia đình còn dựng chòi nhỏ dưới tán cây làm nơi uống nước, nghỉ ngơi. Cây sơn tra cổ thụ vì thế tiếp tục hiện diện trong đời sống thường ngày. Dưới tán cây, gia đình có thêm một khoảng không gian để ngồi lại bên nhau. Những câu chuyện của hôm nay nối tiếp những câu chuyện của ngày xưa. Tán cây già che bóng cho những đứa trẻ từ thơ bé từng chơi đùa bên cây nay đã trưởng thành, lập gia đình, có khi đi xa rồi trở về thăm nhà.
Nếu cây sơn tra có thể kể chuyện, có lẽ đó sẽ là một câu chuyện rất dài về gia đình ông Mạnh. Cây đã chứng kiến những năm tháng cha mẹ ông gây dựng cuộc sống ở vùng đất này, chứng kiến những đứa trẻ lớn lên, chứng kiến những mùa quả được gánh ra chợ bán, chứng kiến ngôi nhà cũ đổi thay và rồi một ngôi nhà mới được dựng lên bên cạnh gốc cây già. Quan trọng hơn, cây còn chứng kiến sự đổi thay của chính vùng đất Ô Quý Hồ này.
Từ những ngày cuộc sống còn nhiều khó khăn, đường sá chưa thuận tiện, người dân chủ yếu dựa vào những sản vật tự nhiên để duy trì cuộc sống, đến nay, Ô Quý Hồ đã mang một diện mạo khác. Nhà cửa khang trang, đường giao thông thuận lợi hơn, đời sống người dân từng bước được nâng lên. Những loại cây trồng mới, những cách làm kinh tế mới xuất hiện, mở ra nhiều cơ hội cho người dân vùng cao. Trong dòng chảy ấy, cây sơn tra cổ thụ vẫn đứng đó, bình thản như một dấu mốc của thời gian.
Với 80 năm, dù cây không còn tươi tốt nhưng cứ mỗi độ xuân về, từng chùm hoa lại bật nở trên cành già. Đó là vẻ đẹp đặc biệt của một cây cổ thụ - vẻ đẹp không chỉ ở hình dáng, mà còn ở thời gian đã đi qua.
Một “nhân chứng” không lời, nhưng với gia đình ông Mạnh, mỗi mùa hoa, mùa quả lại nhắc nhớ về những năm tháng đã qua. Có lẽ, đó cũng là điều khiến cây sơn tra trở nên quý giá: cây không chỉ sống cùng gia đình, mà còn lưu giữ câu chuyện về một gia đình và một vùng đất qua gần một thế kỷ
