Trong kỷ nguyên AI phát triển mạnh mẽ, niềm tin của công chúng đối với báo chí trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Niềm tin này không được xây dựng từ việc đưa tin nhanh nhất, mà phải được xác lập dựa trên sự chính xác, minh bạch và trách nhiệm.
Đó là nhận định của bà Ramla Khalidi, Trưởng Đại diện thường trú của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) trong buổi trao đổi nghiệp vụ “Trí tuệ nhân tạo và Báo chí” diễn ra ngày 25/3 tại Hà Nội.
AI có thể làm “trợ lý” chứ không phải là “tác giả”
Sự kiện do Đại sứ quán các nước Canada, Na Uy, New Zealand và Thụy Sĩ phối hợp với UNDP tổ chức đã thu hút sự tham gia của đông đảo nhà báo, sinh viên báo chí, nhà ngoại giao và chuyên gia trong nước, quốc tế.
Đây không chỉ là diễn đàn chia sẻ kinh nghiệm mà còn đặt ra những câu hỏi lớn về cách báo chí ứng xử với trí tuệ nhân tạo – một công cụ đang làm thay đổi căn bản cách sản xuất và tiếp nhận thông tin.
Theo bà Ramla Khalidi dẫn chứng, ngay cả một nguyên thủ quốc gia gần đây cũng từng phải đăng tải video xuất hiện tại một quán cà phê công cộng, để bác bỏ tin đồn bị ám sát lan truyền trên mạng – một minh chứng rõ nét cho thấy sức ảnh hưởng của thông tin sai lệch trong thời đại số.
Trong bối cảnh AI có nguy cơ làm mờ ranh giới thật-giả, việc khẳng định vai trò của con người trong báo chí trở thành yếu tố cốt lõi.
Trao đổi về vấn đề này, bà Leigh McCumber, Tham tán Chính trị và Kinh tế của Đại sứ quán Canada tại Việt Nam trích dẫn số liệu từ một cuộc khảo sát của quỹ báo chí Canada cho hay 88% người dân Canada lo ngại về nguy cơ thông tin bị bóp méo bởi AI trong lĩnh vực tin tức. Bên cạnh đó, gần một nửa trong số những người được hỏi cho biết họ tiếp xúc với thông tin sai lệch hoặc gây hiểu nhầm hằng ngày.
Trước thách thức này, Đài Phát thanh Truyền hình quốc gia Canada (CBC) đã xây dựng những nguyên tắc định hướng rõ ràng trong việc ứng dụng AI. Cụ thể, CBC ưu tiên mô hình báo chí có sự hỗ trợ của AI, trong đó, nhà báo sử dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả công việc nhưng vẫn giữ toàn quyền kiểm soát biên tập. Trong mô hình này, AI chỉ đóng vai trò là công cụ, tuyệt đối không phải là tác giả. Đây là ranh giới quan trọng trong bối cảnh nội dung do AI tạo ra ngày càng phổ biến.
“Ngay từ ba năm trước, CBC đã đưa ra cam kết rõ ràng không sử dụng hoặc cung cấp nội dung do AI tạo ra cho công chúng nếu không có sự minh bạch đầy đủ. Những nguyên tắc này cho thấy dù công nghệ tiếp tục phát triển, các giá trị cốt lõi của báo chí vẫn không thay đổi. Con người phải giữ vai trò kiểm soát, các quyết định biên tập và trách nhiệm cuối cùng thuộc về nhà báo, và sự minh bạch với công chúng là điều không thể thỏa hiệp,” bà Leigh McCumber nêu rõ.
Đồng quan điểm, nhà báo Na Uy Henrik Vold cho rằng việc ứng dụng AI trong báo chí không thể tách rời các nguyên tắc biên tập truyền thống, trong đó con người phải giữ vai trò trung tâm.
Theo đó, AI cần được sử dụng một cách chủ động nhưng có kiểm soát. Các tòa soạn nên khuyến khích thử nghiệm công nghệ mới trong khuôn khổ quy định nội bộ, đồng thời luôn kiểm chứng đầu vào và ra của AI, theo dõi sát sự phát triển của các công cụ này.
Ranh giới đạo đức khi sử dụng AI
Trong bối cảnh AI ngày càng can thiệp sâu vào quy trình sản xuất nội dung, các chuyên gia cho rằng cần xác định rõ những “vùng cấm.”
Ông Ngô Minh Hiếu, chuyên gia an ninh mạng, Giám đốc Tổ chức Chống lừa đảo cảnh báo nếu sử dụng AI không đúng cách, người dùng có thể vô tình làm lộ dữ liệu cá nhân, tài liệu nội bộ hoặc tạo ra nguy cơ bị chiếm đoạt tài khoản.
Theo ông, rủi ro lớn nhất nằm ở chính thói quen sử dụng. Người dùng tuyệt đối không nên đưa lên các nền tảng AI những thông tin nhạy cảm như dữ liệu cá nhân, thông tin về trẻ em hay tài liệu chưa công bố. Một khi đã đưa lên, gần như không thể kiểm soát hoàn toàn.
Không chỉ vậy, với đặc thù nghề nghiệp, nhà báo còn có nguy cơ trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công mạng.
Theo ông Hiếu, những hình ảnh đời sống tưởng chừng vô hại như gia đình, con cái cũng có thể trở thành “điểm yếu” nếu bị các đối tượng xấu khai thác.
“Với những người làm báo, việc phanh phui sự thật đôi khi khiến họ trở thành mục tiêu. Khi đó, thông tin cá nhân bị lộ có thể gây áp lực không chỉ cho bản thân mà cả người thân,” ông nói.
Theo nhà báo-Tiến sỹ Tạ Bích Loan (Media AI Lab), dù công nghệ thay đổi, báo chí vẫn phải giữ vững các nguyên tắc cốt lõi: “Đó là tính khách quan, chính xác, minh bạch, công bằng, cân bằng và tính nhân văn.”
Điều này đồng nghĩa với việc AI có thể hỗ trợ, nhưng không thể thay thế những khâu mang tính quyết định như xác minh thông tin, kiểm chứng nguồn tin hay đưa ra góc nhìn báo chí.
Nhà báo Tạ Bích Loan nhấn mạnh việc tuân thủ các chuẩn mực nghề nghiệp hiện hành hoàn toàn có thể trở thành “la bàn” để định hướng sử dụng AI: “Từ Luật Báo chí và 10 điều đạo đức nghề nghiệp, chúng ta có thể xác định rõ những nguyên tắc cần tuân thủ khi ứng dụng công nghệ mới.”
Từ thực tiễn tại các tòa soạn, có ý kiến cho rằng cần sớm xây dựng các bộ quy tắc cụ thể về sử dụng AI trong báo chí.
Theo nhà báo Tạ Bích Loan, các tổ chức nghề nghiệp như Hội Nhà báo Việt Nam có thể đóng vai trò dẫn dắt, tạo hành lang chung để các cơ quan báo chí xây dựng quy định nội bộ phù hợp.
“Giống như quy tắc đạo đức nghề báo, mỗi tòa soạn hoàn toàn có thể cụ thể hóa thành những hướng dẫn riêng để đảm bảo chất lượng và chuẩn mực trong tác phẩm,” bà nói.
Trong bối cảnh AI tiếp tục phát triển với tốc độ nhanh chóng, câu hỏi không còn là: Có sử dụng hay không, mà là sử dụng như thế nào.
Bà nhấn mạnh công nghệ có thể hỗ trợ tổng hợp khối lượng dữ liệu khổng lồ, nhưng không thể thay thế được trách nhiệm xã hội của người cầm bút.
"Chính lăng kính đánh giá (judgment) và quan điểm (opinion) độc lập, sắc sảo của người làm báo mới là giá trị cốt lõi quan trọng nhất không một thuật toán nào có thể thay thế để bảo vệ sự thật và xây dựng niềm tin của độc giả," nhà báo Tạ Bích Loan khẳng định.
